Sobór Przemienienia Pańskiego w Nowogrodzie Siewierskim: klasycyzm nad Desną

Sobór na wzgórzu nad Desną trzy razy zmieniał oblicze, ale ani razu miejsca. Najpierw stała tu świątynia czasów książęcych, potem przebudowano ją w baroku, a pod koniec XVIII wieku przyszedł klasycyzm według rysunków Włocha, który budował dla Petersburga.

W skrócie

Historia

Według przekazu monaster założył w XI wieku książę Mścisław Tmutarakański; najczęściej podaje się rok 1033. Na piśmie obitel po raz pierwszy wspomniano dopiero w 1552 roku. Główną świątynię murowano tu jeszcze pod koniec XII – na początku XIII wieku i, według badaczy, była to jedyna cerkiew księstwa nowogrodzko-siewierskiego, która przetrwała najazd mongolski.

Dalej sobór żył razem z epoką. W XVI wieku ozdobiono go rzeźbieniami w białym kamieniu, w XVII — przebudowano na trójnawową, wielokopułową świątynię barokową. Ta forma stała się wzorem dla soboru Trójcy Świętej w Czernihowie i innych wielokopułowych cerkwi Lewobrzeża.

Monaster tymczasem rósł. W latach 1657–1672 mieściła się tu rezydencja arcybiskupa Łazarza Baranowicza; w 1674 roku w monasterze założono drukarnię, którą w 1679 przeniesiono do Czernihowa. 17 grudnia 1668 roku w Nowogrodzie Siewierskim hetmanem Ukrainy Lewobrzeżnej obrano Demiana Mnohohrisznego; w monasterze jest znak pamiątkowy ku jego czci.

W 1791 roku stary sobór rozebrano i do 1796 na jego miejscu stanął nowy — według projektu Giacoma Quarenghiego. Budowla okazała się kapryśna: projekt nie uwzględniał, że miejscowe wzgórza zbudowane są z lessu i osuwają się ku Desnie, więc wskutek osiadania fundamentów już po kilkunastu latach sobór znalazł się w stanie awaryjnym. W latach 1817–1821 architekt Anton Kartaszewski dobudował do ścian pilastry-przypory i zainstalował wewnątrz szesnaście parzystych kolumn jońskich, które uratowały świątynię.

W 1923 roku władza radziecka zakończyła działalność monasteru. Mieścił się tu obóz jeniecki w latach okupacji, dom dziecka (1944–1955) i obwodowy dom opieki dla osób starszych (1956–1985). Od 1990 roku kompleks jest sercem muzeum-rezerwatu „Słowo o wyprawie Igora”. Życie monastyczne wznowiono pod koniec lat 90., a restaurację zespołu zakończono w 2004 roku.

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Dział „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.

Dawny monaster i książęca świątynia

1. XI w. (1033?)

   Według przekazu monaster założył książę Mścisław Tmutarakański (Mścisław Włodzimierzowicz); Encyclopedia of Ukraine pisze „uważa się, że w 1033 r.”. Dokładnej daty brak. ^{[3, 7, 8, 16]}

2. Koniec XII w.

   W monasterze wzniesiono pierwszą murowaną świątynię — sobór Przemienienia Pańskiego. Dawna świątynia była w rzucie niemal kwadratowa, miała od wschodu trzy apsydy, a cztery filary wewnątrz dzieliły przestrzeń na trzy nawy (według wyników wykopalisk). ^{[1, 5, 7, 15, 16]}

3. 1185

   Według przekazu z cerkwi Zbawiciela w monasterze książę Igor Światosławowicz wyruszył na wyprawę przeciw Połowcom (odzwierciedloną w „Słowie o wyprawie Igora”). Według sobory.ru fundament dawnej cerkwi leży pod posadzką obecnego soboru. ^{[5, 7, 8]}

4. Połowa XIII w.

   Na terenie monasteru zginęła osada; O. Czerneńko i O. Kazakow uważają ją za podmiejską rezydencję miejscowego księcia (to hipoteza, nie ustalony fakt). Autor artykułu archeologicznego zauważa, że mongolskiego pogromu miasta w 1239 r. nie potwierdzają badania archeologiczne; przewodniki piszą o zniszczeniu w 1239 r. ^{[8, 9]}

5. Po najeździe

   Według O. Czerneńko sobór z końca XII – początku XIII w. ocalał w latach po najeździe mongolskim i był jedynym takim w księstwie nowogrodzko-siewierskim. ^[1]

6. XVI w.

   Dawny sobór ozdobiono rzeźbieniami w białym kamieniu. ^[1]

Monaster w państwie moskiewskim i w Rzeczypospolitej

1. 1552

   Przywilej Iwana Groźnego — pierwsza pisemna wzmianka o monasterze (EoU); według O. Czerneńko archimandryta Wassjan otrzymał go na potwierdzenie praw obiteli. ^{[1, 3]}

2. Druga poł. XVI w.

   Marcin Gruneweg opisał w monasterze „wspaniałą cerkiew” (według O. Czerneńko). ^[1]

3. 1635

   Według EoU za władzy polskiej monaster przekazano jezuitom. ^[3]

4. 1648

   Po wybuchu wojny kozacko-polskiej monaster wrócił do prawosławia. ^[3]

Epoka kozacka

1. 1657–1672

   Rezydencja Łazarza Baranowicza, arcybiskupa czernihowskiego; według EoU wznosił on nowe budynki i powiększył dobra obiteli. ^[3]

2. 1657–1667

   Według travelsinua zbudowano bursę. ^[7]

3. 1668, 17 grudnia

   Na radzie kozackiej w Nowogrodzie Siewierskim Demiana Mnohohrisznego obrano hetmanem Ukrainy Lewobrzeżnej (EoU podaje pełnoprawny wybór 13 marca 1669 r.). Że rada odbyła się właśnie na terenie monasteru, źródła nie potwierdzają; w monasterze jest dziś znak pamiątkowy ku czci hetmana. ^{[10, 11, 12]}

4. 1670

   Według ukraińskiej Wikipedii archidiakona Michajła Leżajskiego mianowano przełożonym (od 2 lutego 1670 r., w godności archimandryty); za jego przełożeństwa zbudowano murowany budynek przełożonego, cele, mury i dzwonnicę. Zmarł w 1699 r. ^[16]

5. 1674–1679

   Według EoU w monasterze działała nowogrodzko-siewierska drukarnia, założona kosztem Łazarza Baranowicza; w 1679 r. przeniesiono ją do Czernihowa. ^[6]

6. 1678

   Wydany w monasterze „Anfologion” zawiera sztych, na którym sobór ma siedem szczytów, szczyty ze szczycikami-kopułkami i pokrycie dachówką (według ukraińskiej Wikipedii). ^[15]

7. XVII w.

   Sobór kilkakrotnie przebudowano na trójnawową, wielokopułową świątynię barokową; według O. Czerneńko stał się wzorem dla soboru Trójcy Świętej w Czernihowie i innych świątyń Lewobrzeża. ^[1]

8. 1699–1701

   Przełożonym był Dymitr Tuptało (św. Dymitr Rostowski): mianowany 17 września 1699 r., 23 marca 1701 r. mianowany metropolitą syberyjskim. W monasterze ukończył trzecią część „Czet’ich-Mineji”. Według ukraińskiej Wikipedii. ^[16]

9. 1709

   Według S. Pawlenki (Radio Swoboda) Iwan Mazepa dał 15 000 złotych na cerkiew Opieki Matki Bożej w Dichtiariwce, należącą do nowogrodzko-siewierskiego monasteru Przemienienia Pańskiego. ^[13]

10. 1785

    W monasterze urządzono seminarium duchowne z jedną z największych bibliotek monasterskich; pierwszym rektorem był Warłaam Szyszacki. ^{[2, 3]}

Klasycystyczny sobór

1. 1787, 22 stycznia

   Według sobory.ru cesarzowa Katarzyna II odwiedziła monaster i nakazała rozebrać stary sobór; na nowy przeznaczono około 75 tys. rubli. ^[5]

2. 1791

   Dawny sobór rozebrano, by na jego miejscu kosztem Katarzyny II wznieść klasycystyczny. ^{[1, 15]}

3. 1791–1796

   Według projektu Giacoma Quarenghiego wzniesiono nowy sobór (tak w EoU i u O. Czerneńko). Inne źródła podają 1791–1806, a pracami kierował I. Jasnygin. ^{[1, 3, 5, 15]}

4. 1797–1799

   Nowogrodzko-siewierską eparchię zniesiono 1 stycznia 1797 r.; Hilarion Kondratkowski został w monasterze i kierował nim do śmierci 12 stycznia 1799 r. Pochowany na terenie monasteru. Według ukraińskiej Wikipedii. ^[16]

5. 1806

   Według sobory.ru sobór konsekrowano; Aleksander I ofiarował 20 tys. rubli na wystrój. ^[5]

6. 1817–1821

   Wskutek osiadania fundamentów sobór popękał; pod kierunkiem architekta Antona Kartaszewskiego do ścian dobudowano pilastry-przypory, a wewnątrz zainstalowano szesnaście parzystych kolumn jońskich. ^{[5, 15]}

XIX wiek – czasy radzieckie

1. 1830–1832

   Namiotowe dachy wież rozebrano, zastąpiono je kopułami hełmowymi; górę murów ze strzelnicami i drewnianą galerią rozebrano, w jej miejsce wzniesiono dekoracyjną attykę. Fosę przed główną bramą zasypano w 1850 r. Według ukraińskiej Wikipedii. ^[16]

2. 1838

   Według sobory.ru hrabiego Ołeksija Razumowskiego (1748–1822) pochowano ponownie przy wejściu do soboru; ukraińska Wikipedia wskazuje kryptę w nawie północnej. ^{[5, 15]}

3. 1853

   Dodano dwa ołtarze boczne (Dymitra Rostowskiego i Zaśnięcia) oraz trzeci pas ikonostasu, który malował Lew Bohajewski. Remonty — 1858, 1910, 1968, 1983. ^{[5, 15]}

4. 1890, 27 maja

   W obiteli otwarto Bractwo Prawosławne imienia św. Dymitra Rostowskiego; bracia otworzyli szkołę dla dzieci z ubogich rodzin. ^[2]

5. 1923

   W 1922 r. życie monastyczne jeszcze trwało; w 1923 r. władza radziecka zakończyła działalność obiteli. ^[2]

6. 1929, 19 kwietnia

   Uchwałą Rady Komisarzy Ludowych USRR dawny monaster ogłoszono państwowym rezerwatem historyczno-kulturalnym o znaczeniu ogólnoukraińskim. ^[14]

7. 1941, 26 sierpnia – 1943

   Okupacja miasta; na terenie obiteli urządzono obóz jeniecki. ^{[2, 5]}

8. 1943

   Podczas natarcia wojsk radzieckich budynki monasteru ciężko zniszczono, niemal wszystkie podpalono; szczególnie ucierpiały komnaty przełożonego i cerkiew Eliaszowska. ^[2]

9. 1944–1985

   Dom dziecka (1944–1955), potem obwodowy dom opieki dla osób starszych (1956–1985). Restauracja z lat 1950–1990 nie została doprowadzona do końca. ^[2]

10. 1981–1983

    Badania A. Karnabidy i W. Kowalenki odsłoniły w soborze fundamenty i posadzkę z glazurowanych płytek świątyni z XII w.; dla zwiedzających wykonano wykop z mostkiem widokowym (wcześniej, w latach 1954–1956, wykopaliska prowadził M. Chołostenko). ^[15]

11. 1983

    Opracowano projekt restauracji soboru na muzeum „Słowo o wyprawie Igora” (architektka J. Łopuszynska). ^[5]

Historia najnowsza

1. 1990, 27 sierpnia

   Decyzją czernihowskiego komitetu wykonawczego obwodu zaczęło działać muzeum-rezerwat „Słowo o wyprawie Igora”. ^{[14, 17]}

2. 1997–2004

   Restauracja zespołu; muzeum mieści się w komnatach przełożonego. ^[14]

3. 1999, 27 lipca

   Monaster zarejestrowano jako obitel UKP; wznowiono nabożeństwa. ^{[2, 14]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Sobór jest kwadratowy w rzucie, z czterema filarami wewnątrz, i zwieńczony pięcioma kopułami. Jego klasycyzm jest powściągliwy: gładkie ściany, czysta geometria, porządek jako główna ozdoba.

Poniżej dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Portyk porządku toskańskiego

Trzy fasady — wszystkie oprócz wschodniej, ołtarzowej — mają portyki porządku toskańskiego. Cztery kolumny każdego z nich ustawiono między antami, czyli między występami ścian. Porządek toskański jest najprostszy z klasycznych: gładki trzon, skromny kapitel, ani jednej zbędnej linii.

Pięć kopuł

Pięciokopułowe zwieńczenie zostawia soborowi rozpoznawalną cerkiewną sylwetę, nawet gdy wszystko inne w nim mówi językiem antycznej świątyni.

Wnętrze

Cztery filary z arkadami dzielą przestrzeń na dziewięć pól. Centrum wyznaczają parzyste kolumny porządku jońskiego, a sklepienie kopuły jest malowane na kasetony — malarstwo, które udaje kamienną konstrukcję.

Zespół wokoło

Sobór stoi w pierścieniu murów i wież z XVII–XVIII wieku. Obok — wieża-dzwonnica nad bramą (Encyklopedia Współczesnej Ukrainy odnosi ją do XVI wieku, Encyclopedia of Ukraine opisuje barokową bramę z końca XVII wieku), budynek komnat z refektarzem i cerkwią Świętych Piotra i Pawła, bursa (według travelsinua, 1657–1667), komnaty przełożonego z cerkwią Eliaszowską. Na przełomie XVII i XVIII wieku przełożonym obiteli był Dymitr Rostowski.

Kamień i materiał

Sobór jest murowany, a cała jego wyrazistość tkwi w pracy porządku: kolumny toskańskie na zewnątrz, jońskie wewnątrz. Z dawnej świątyni badacze badają cegły różnych epok, wśród nich plinty i szczególną cegłę znaną jako „palczatka”. Materiał budowlany jest tu także archiwum.

Historia ze stanem awaryjnym po kilkunastu latach od wzniesienia to lekcja, która powtarza się w każdej epoce: dobry projekt nie wybacza błędów wykonania, a kolumna niesie dokładnie tyle, na ile pozwala jej podstawa. O kolumnach, pilastrach i kapitelach w kamieniu — nasz dział kolumny, pilastry, kapitele. Inny sobór Przemienienia Pańskiego na Czernihowszczyźnie, z XI wieku, znajduje się w Czernihowie.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Mścisław Tmutarakański — według przekazu założyciel monasteru.
• Igor Światosławowicz — książę, który według przekazu wyruszył na wyprawę w 1185 r. z monasteru.
• Marcin Gruneweg — opisał „wspaniałą cerkiew” monasteru (według O. Czerneńko).
• Iwan Groźny — przywilej z 1552 r.; Wassjan — archimandryta, który go otrzymał (według O. Czerneńko).
• Łazarz Baranowicz — arcybiskup czernihowski, rezydencja 1657–1672, założyciel drukarni.
• Michajło Leżajski — przełożony od 1670 r., według ukraińskiej Wikipedii budowniczy murowanych budowli; †1699.
• Demian Mnohohriszny — hetman obrany 17 grudnia 1668 r. w Nowogrodzie Siewierskim; w monasterze znak pamiątkowy.
• Dymitr Tuptało (Rostowski) — przełożony 1699–1701; jego imię noszą bractwo z 1890 r. i ołtarz boczny.
• Iwan Mazepa — dał 15 000 złotych na cerkiew Opieki Matki Bożej w Dichtiariwce, należącą do monasteru.
• Hilarion Kondratkowski — biskup nowogrodzko-siewierski, założyciel seminarium w 1785 r., †1799, pochowany w monasterze.
• Warłaam Szyszacki — pierwszy rektor seminarium, arcybiskup, pochowany w monasterze (EoU).
• Katarzyna II — w 1787 r. nakazała wznieść nowy sobór.
• Giacomo Quarenghi — autor projektu soboru.
• Iwan Jasnygin — kierował budową (według ukraińskiej Wikipedii i sobory.ru).
• Anton Kartaszewski — architekt, umocnienie 1817–1821.
• Ołeksij Razumowski (1748–1822) — hrabia, pochowany ponownie w 1838 r.
• Hryhorij Korniejew, Lew Bohajewski — autorzy ikonostasu i jego trzeciego pasa.
• J. Łopuszynska — architektka projektu z 1983 r.

Jak cytować