Cerkiew św. Bazylego w Owruczu: książęca świątynia wymurowana po raz drugi

Świątynię przywrócono z ruiny, nie rozbierając tego, co zostało po księciu Ruryku: ocalały dawny mur wszedł w nowe ściany tam, gdzie stał.

W skrócie

Historia

Pod koniec XII wieku wielki książę kijowski Ruryk Rościsławowicz, na chrzcie Wasyl (Bazyli), uczynił Owrucz swoją rezydencją i wzniósł tu murowaną cerkiew pałacową ku czci swego niebiańskiego patrona. Budowę najczęściej datuje się na około 1190 rok. Pracami kierował prawdopodobnie książęcy budowniczy Petro Mylonih, któremu przypisuje się także cerkiew św. Paraskewy (Piatnicką) w Czernihowie. Według tradycji cerkiewnej jeszcze wcześniej, w 997 roku, drewnianą świątynię w tym miejscu postawił książę Włodzimierz.

Dalej następuje długa historia zniszczeń. Najazdy mongolsko-tatarskie spustoszyły Owrucz i świątynię; w 1321 roku, według Encyclopedia of Ukraine, cerkiew zniszczyło wojsko litewskiego księcia Giedymina. Pośród ruin kilkakrotnie stawiano potem drewniane kaplice i cerkwie i to właśnie uchroniło mury przed ostateczną rozbiórką. Sklepienia zawaliły się, według Encyclopedia of Ukraine, w 1842 roku (inne źródła podają 1846 i 1848). Z dawnej świątyni pozostały trzy apsydy i część ściany północnej z arkadą; w apsydach zachował się pierwotny tynk ze szczątkami fresków.

W 1903 roku ruinami zainteresowała się Cesarska Komisja Archeologiczna, latem 1904 roku zbadał je i obmierzył Ołeksij Szczusiew, a w 1906 roku do Owrucza wyjechał badacz Petro Pokryszkin. W latach 1907–1911 świątynię odbudowano według projektu Szczusiewa; pomagali W. Maksimow i O. Wiesnin. Solidne fragmenty dawnych murów włączono w nowe ściany, a południowy portal odtworzono na wzór ocalałego północnego. Według ukraińskiej Wikipedii w latach 1910–1911 świątynię polichromował A. P. Błaznow na wzór fresków nowogrodzkiej Nieredicy; w malowidłach uczestniczyli też K. Pietrow-Wodkin i inni artyści. 3 września 1911 roku świątynię uroczyście otwarto w obecności Mikołaja II, który, według ukraińskiej Wikipedii, ofiarował pozłacany żyrandol.

W czasach radzieckich monaster przy cerkwi zamykano kilkakrotnie. Według opisu orzeczenia sądu z 2025 roku monaster zakończył działalność w 1929 roku, w latach 1934–1941 w jego budynkach mieścił się dom dziecka, a 24 czerwca 1959 roku monaster zamknięto (według innych danych w 1958); dalej, według Wikipedii, świątynia działała jako parafialna. W czasach radzieckich świątynię i budynki monasterskie wpisano do ewidencji zabytków (w materiałach sądowych podano rok 1963, według OrthoChristian — 1979); w 1990 roku w cerkwi wznowiono nabożeństwa i dziś jest to główna świątynia żeńskiego monasteru św. Bazylego.

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Dział „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.

Dawna Ruś

1. 977

   Według Latopisu Hipackiego pod Owruczem (Wruczijem) zginął książę drewlański Oleg Światosławowicz; według latopisu książę Jaropełk kazał usypać nad nim wielki kurhan. ^{[2, 10]}

2. 997 (według podania)

   Drewnianą cerkiew na miejscu przyszłej świątyni miał postawić książę Włodzimierz Wielki (na chrzcie Wasyl). Dokumentalnego potwierdzenia brak. Jedna strona turystyczna podaje „977” — prawdopodobna omyłka. ^{[3, 7, 9, 10, 11]}

3. Około 1190

   Książę kijowski Ruryk Rościsławowicz, na chrzcie Wasyl, wzniósł w Owruczu murowaną świątynię ku czci swego niebiańskiego patrona. Większość źródeł podaje rok 1190; Encyclopedia of Ukraine mówi ogólnie o końcu XII w. ^{[1, 4, 7, 9, 10, 11]}

4. Koniec XII w.

   Autorem projektu był prawdopodobnie książęcy budowniczy Petro Mylonih; to przypuszczenie, dokumentów brak. ^{[3, 9, 10]}

5. Koniec XII w.

   Świątynia wchodziła w skład pałacowego kompleksu księcia i stała przed wjazdem do zamku; w ścianach wykonano wąskie galerie, które łączy się z obroną. Do fasady zachodniej przylegały dwie okrągłe wieże ze schodami. ^{[9, 10]}

6. XIII w.

   Najazdy mongolsko-tatarskie spustoszyły Owrucz i mocno uszkodziły świątynię; źródła nie podają roku. ^{[3, 9, 10]}

Litwa, Rzeczpospolita, ruina

1. 1321

   Litewski książę Giedymin podczas oblężenia Owrucza zniszczył cerkiew. ^{[1, 4, 9]}

2. XVI w.

   Według ukraińskiej Wikipedii wśród ruin zbudowano drewnianą cerkiew, która wkrótce spłonęła. ^[9]

3. 1734

   Według Encyclopedia of Ukraine wewnątrz zaniedbanych ruin zbudowano małą drewnianą cerkiew, która uratowała mury przed całkowitą zagładą. Ukraińska Wikipedia podaje inaczej: drewnianą cerkiew zbudowaną w tym miejscu rozebrano w 1734 roku „z powodu starości”. ^{[1, 9]}

4. 1842

   Zawaliły się sklepienia; ocalały trzy apsydy i część ściany północnej. Rok jest różny: 1842 (Encyclopedia of Ukraine), 1846 (artykuł w Journal of Siberian Federal University), 1848 (ukraińska Wikipedia). ^{[1, 5, 9]}

5. 1876

   Według ukraińskiej Wikipedii przy ścianie północnej zbudowano kaplicę św. Bazylego; rozebrano ją na początku XX w. ^[9]

Odbudowa Szczusiewa

1. 1903

   Cesarska Komisja Archeologiczna zainteresowała się ruinami; doprowadziło to do decyzji o odnowieniu. ^[4]

2. Lato 1904

   Ołeksij Szczusiew przeprowadził własne badania i pomiary ruin. ^[4]

3. Zima 1904–1905

   Szczusiew opracował pierwszy wariant projektu odbudowy. ^{[4, 10]}

4. 1904

   Żytomierskie Bractwo Włodzimiersko-Wasylowskie postanowiło założyć przy świątyni żeński klasztor. ^[6]

5. 12 kwietnia 1905

   Cesarska Komisja Archeologiczna rozpatrzyła projekt i w ogólności zatwierdziła go z uwagami; zwieńczenie pięciokopułowe uznała za mało prawdopodobne dla XII w. ^[4]

6. 1906

   Latem do Owrucza wyjechał badacz dawnej architektury Petro Pokryszkin; w tym samym roku przy świątyni zaczęła działać wspólnota żeńska. ^{[4, 6]}

7. 20 maja 1907

   Rozpoczęły się roboty budowlane, równolegle z badaniami Pokryszkina. ^[4]

8. Wiosna–lato 1907

   Wykopaliska archeologiczne pod kierunkiem Pokryszkina odsłoniły fundamenty dwóch wież zachodnich; obaliło to ideę świątyni pięciokopułowej. ^[4]

9. Wiosna 1908

   Pokryszkin dodatkowo zbadał fundamenty. ^[4]

10. 5 maja 1908

    Synod zatwierdził ostateczny projekt Szczusiewa z jedną centralną kopułą. Budowę na miejscu prowadzili architekci A. Wiesnin i W. Maksimow. ^{[1, 4, 5, 9]}

11. Czerwiec–październik 1908

    Do końca czerwca ściany podniesiono na 6 m; jesienią założono tympanony, sklepienia i pokrycie. ^[4]

12. 14 stycznia 1909

    Na posiedzeniu Komisji Archeologicznej Szczusiew zdał sprawę z wykonanych prac; świątynia wciąż wyglądała jak „wersja robocza”. ^[4]

13. 1910

    Szczusiew otrzymał tytuł akademika architektury; według ukraińskiej Wikipedii — za odbudowę owruckiej świątyni. W tym samym roku wspólnota żeńska otrzymała status monasteru. ^{[4, 5, 6, 9]}

14. 1910–1911

    Według ukraińskiej Wikipedii świątynię polichromował artysta A. P. Błaznow na wzór fresków nowogrodzkiej Nieredicy; w malowidłach uczestniczyli też K. Pietrow-Wodkin i inni artyści. O naśladowaniu fresków Nieredicy pisze też Journal of Siberian Federal University. ^{[5, 9]}

15. Maj 1911

    Zakończono wszystkie roboty budowlane. ^[4]

16. 3 września 1911

    Świątynię konsekrowano; na otwarcie przybył cesarz Mikołaj II. Według ukraińskiej Wikipedii ofiarował 10 000 rubli i pozłacany żyrandol, który podobno do dziś znajduje się w świątyni. ^{[8, 9, 10]}

17. 1912

    Ukończono budynki monasteru według projektu W. Maksimowa w formach pskowskich (dwukondygnacyjny budynek cel, refektarz, dzwonnica). ^{[5, 9, 10]}

Lata radzieckie

1. 1929

   Według opisu orzeczenia sądu monaster zakończył działalność. Ukraińska Wikipedia datuje zamknięcie na rok 1935. ^{[6, 7, 9]}

2. 1934–1941

   W budynkach monasteru do czerwca 1941 roku działał dom dziecka. ^[6]

3. 1944

   Według ukraińskiej Wikipedii klasztor wznowił działalność (w czasie wojny i w pierwszym okresie powojennym). ^[9]

4. 24 czerwca 1959

   Monaster zamknięto, majątek zajęto; pomieszczenia, z wyjątkiem świątyni, przekazano szpitalowi dziecięcemu. OrthoChristian podaje rok 1958. Potem, według Wikipedii, świątynia działała jako parafialna. ^{[6, 7, 9, 10]}

5. 1959–1971

   W budynkach monasteru działał szpital dziecięcy. ^[6]

6. Czasy radzieckie

   Świątynię i budynki monasteru wpisano do ewidencji zabytków: w materiałach sądowych podano rok 1963, a OrthoChristian podaje 1979. ^{[6, 7]}

Odrodzenie i historia najnowsza

1. 1990

   W cerkwi św. Bazylego wznowiono nabożeństwa, później odnowiono też monaster. ^{[6, 7, 9]}

2. 23 marca 2006

   Komitet wykonawczy Rady Miejskiej Owrucza podjął decyzję nr 82 o uregulowaniu prawa własności do budynków monasteru. ^{[6, 7]}

3. 10 lutego 2025

   Sąd Gospodarczy obwodu żytomierskiego uznał decyzję nr 82 za bezprawną i uchylił świadectwo prawa własności. ^{[6, 7]}

4. 15 maja 2025

   Północno-Zachodni Gospodarczy Sąd Apelacyjny (Równe) utrzymał rozstrzygnięcie w mocy; kompleks ma wrócić do własności państwa. Metropolita owrucki Wissarion nazwał to „rajderskim przejęciem”. Według OrthoChristian. ^[7]

Utracone i odtworzone

Architektura

Świątynia jest krzyżowo-kopułowa, trójnawowa, trójapsydowa, na czterech filarach, z szeroką nawą środkową i wąskimi bocznymi. Według pomiarów Szczusiewa z 1904 roku w rzucie miała 24 arszyny długości i 14 szerokości, a ściany — półtora arszyna grubości. W ścianie północnej i południowej biegną wąskie galerie wewnętrzne, które badacze uważają za obronne.

Obecne zwieńczenie jest hipotetyczne: górną część wzniesiono na nowo i brak dokumentalnego potwierdzenia dawnej formy. Szczusiew najpierw proponował wariant pięciokopułowy, ale zatwierdzono jednokopułowy. Późniejsi badacze przypuszczają, że pierwotna świątynia mogła być wyższa i smuklejsza.

Poniżej dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Wieże zachodnie

Od zachodu do świątyni przylegają dwie cylindryczne wieże ze schodami na chór. Ukraińska Wikipedia wiąże je z budowlami z czasów Jarosława, zwłaszcza z Sofią Kijowską. Podczas odbudowy schody w wieżach wymurowano na nowo.

Apsydy

Apsydy to najstarsza część świątyni, która przetrwała zawalenie z 1842 roku. Tu najlepiej widać, jak książęcy mur wszedł w ścianę z początku XX wieku.

Kamień i materiał

Ściany murowano w wątku równowarstwowym: każdy rząd cegieł wychodzi na lico ściany, a rzędy z grubymi spoinami zaprawy tworzą na fasadach poziome pasy. Powierzchnię ścian ożywiają wstawki dużych czerwonych kamieni o nieregularnym kształcie, z szlifowanym licem. Fasad nie tynkowano — rytm daje sam mur. Do odbudowy miejscowa wytwórnia robiła cegłę według dawnych wzorów. Według „Lokalnej Historii” w grubość ścian wkładano gliniane garnki-rezonatory dla lepszej akustyki.

Owrucz leży obok Grzbietu Owruckiego — według ZAXID.NET jedynego miejsca, gdzie występuje pirofilit (łupek owrucki). Na Rusi rzeźbiono z niego sarkofagi dla książąt i dostojników Kościoła. Kamień, który leży pod stopami, często określa oblicze lokalnej architektury.

Zachować dawny mur na jego miejscu — to praca, którą łatwo niedocenić. Tak samo w kamieniarstwie: element zdjęty do naprawy ma wrócić na swoje miejsce, a nie na podobne. Takie decyzje warto przewidywać już na etapie kolumn i kapiteli. Świątynia przypisywana temu samemu budowniczemu to cerkiew św. Paraskewy (Piatnicka) w Czernihowie.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Włodzimierz Wielki (Wasyl) — według podania postawił drewnianą cerkiew w 997 r.
• Ruryk Rościsławowicz (Wasyl) — książę kijowski, fundator świątyni około 1190 r.
• Petro Mylonih — książęcy budowniczy; autor projektu z przypuszczenia.
• Giedymin — litewski książę, który w 1321 r. zniszczył świątynię.
• Ołeksij Szczusiew — autor projektu odbudowy; akademik architektury od 1910 r.
• Petro Pokryszkin — badacz dawnej architektury, przeprowadził wykopaliska i badania w latach 1906–1908.
• W. Maksimow — architekt, pomocnik Szczusiewa; autor budynków monasteru w formach pskowskich.
• Ołeksandr Wiesnin — architekt, pomocnik Szczusiewa na budowie.
• Mikołaj II — przybył na konsekrację w 1911 r.; według Wikipedii ofiarodawca.
• A. P. Błaznow — artysta; według Wikipedii polichromował świątynię w latach 1910–1911.
• K. Pietrow-Wodkin — artysta; według Wikipedii uczestniczył w malowidłach.
• Wissarion — metropolita owrucki UKP, który zakwestionował orzeczenie sądu z 2025 r.

Jak cytować