Sobór Przemienienia Pańskiego w Dnieprze: świątynia na fundamencie niezrealizowanego zamysłu

W 1787 roku założono tu świątynię, która miała być o arszyn wyższa od rzymskiej bazyliki. Czterdzieści trzy lata później w tym samym miejscu stanął sobór sześciokrotnie mniejszy od zamysłu, a tablicę erekcyjną pierwszego fundamentu wykopano i włożono w nowy. Skala się zmieniła, miejsce — nie.

W skrócie

Historia

9 (20) maja 1787 roku, podczas podróży na południe, Katarzyna II położyła na wzgórzu nad Dnieprem pierwszy kamień pod główną świątynię nowego Jekaterynosławia. Drugi kamień położył cesarz Józef II, trzeci — książę Grigorij Potiomkin, czwarty — arcybiskup Amwrosij. Zamysł należał do Potiomkina: według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej sobór miał być o jeden arszyn wyższy od rzymskiej bazyliki San Paolo fuori le Mura. Projekt architekta Claude’a Guerouta z 1786 roku przewidywał długość około 151,5 m, szerokość około 45 m i wysokość około 139 m.

W latach 1787–1789 wykopano głębokie rowy i założono fundament z kamienia łamanego na zaprawie wapiennej; według arcybiskupa Gabriela (Rozanowa) już to kosztowało skarb 71 102 ruble. Po śmierci Potiomkina w 1791 roku budowa stanęła. W latach 1805–1806 nowy projekt sporządził Andriejan Zacharow, a 8 lutego 1807 roku, według danych eparchii, Aleksander I polecił wydzielić środki, ale do właściwych prac doszło dopiero po ćwierćwieczu. Miejsce pod świątynię ostatecznie zatwierdził Mikołaj I, pisząc, że najlepsze jest to, w którym odbyło się założenie przez zmarłą cesarzową.

Nowy sobór wzniesiono w latach 1830–1835 — mniej więcej sześciokrotnie mniejszy od zamysłu. Budowa przypadła na czasy arcybiskupa Gabriela (Rozanowa), który później opisał historię świątyni, w tym koszt pierwszego fundamentu. W 1835 roku konsekrowano kolejno: 9 maja prawą kaplicę boczną św. Mikołaja Cudotwórcy, 29 czerwca ołtarz główny Przemienienia Pańskiego, 30 czerwca lewą kaplicę boczną św. wielkiej męczennicy Katarzyny. Świątynia przetrwała trzęsienie ziemi w 1888 roku.

W 1930 roku nabożeństwa ustały i otwarto muzeum antyreligijne. Anglojęzyczna Wikipedia wspomina, że po rewolucji sobór planowano zburzyć i postawić na jego miejscu pomnik proletariatu; budynek uratował pomysł historyka Dmytra Jawornyckiego, by urządzić w nim muzeum. W 1941 roku nabożeństwa wznowiono. W czasie wojny zawaliła się górna część dzwonnicy; po wojnie świątynia stała się magazynem papieru wydawnictwa „Zoria”. W 1975 roku dzwonnicę odbudowano, a restaurację przeprowadzono według projektu architekt M. Howdenko; w latach 1975–1988 działało tu muzeum historii religii i ateizmu. 21 stycznia 1992 roku sobór przekazano eparchii. W 2008 roku na odbudowanej dzwonnicy poświęcono największy w regionie spiżowy dzwon o wadze 6 ton.

Architektura

Główna bryła jest kwadratowa w rzucie; od zachodu przylega do niej wydłużona nawa z trójdzielnym przedsionkiem, nad którym wznosi się trzykondygnacyjna dzwonnica. Cztery filary na skrzyżowaniu dźwigają łuki jarzmowe, sklepienia kolebkowe i sferyczną kopułę na cylindrycznym bębnie; według anglojęzycznej Wikipedii średnica kopuły przekracza 8 m. Część wschodnią poszerzają dwie kaplice boczne — Katarzyny i Mikołaja. Nawę nakrywają sklepienia odcinkowe.

Elewacje są boniowane, z prostokątnymi oknami. Główne wejście jest od zachodu, boczne — od południa i północy, każde, według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej, pod sześciokolumnowym portykiem jońskim z trójkątnym frontonem (anglojęzyczna Wikipedia podaje dla elewacji głównej ośmiokolumnowy portyk koryncki — tak go zaplanowano jeszcze w projekcie Guerouta). Kolorystyka jest klasyczna dla epoki: żółte tło i białe detale architektoniczne. Wysoka iglica na sferycznej kopule dzwonnicy czyni sobór dominantą wysokościową placu Sobornego. Wysokość soboru miejscowy portal „Nasze Misto” podaje jako 52 m; Wielka Encyklopedia Ukraińska i opracowanie eparchialne wysokości nie podają. Nawet według tej liczby to mniej niż połowa wysokości zapisanej w projekcie Guerouta.

Autorstwo długo pozostawało zagadką. Na początku lat 50. XX wieku I. A. Burłakow na podstawie dokumentów archiwalnych dowiódł, że projekt należy do Andriejana Zacharowa, autora Admiralicji w Petersburgu; rysunków samego Zacharowa nie odnalazł. Badacze dostrzegają wspólne cechy z soborem św. Andrzeja w Kronsztadzie i wieżą Admiralicji. Rysunki z lat 20. XIX wieku Fiodora Sankowskiego i A. Mielnikowa uważa się za rekonstrukcje projektu, a oryginalnych rysunków, według których budowano w latach 1830–1835, do dziś nie odnaleziono.

Poniżej dwa elementy soboru: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Dzwonnica z iglicą

Trzykondygnacyjna dzwonnica stoi nad przedsionkiem i kończy się sferyczną kopułą z iglicą. W trakcie budowy ażurową rotundę drugiej kondygnacji zastąpiono masywniejszym ceglanym bębnem z czterema otworami.

Portyk joński

Według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej portyki są sześciokolumnowe: kolumny jońskie dźwigają trójkątny fronton. Nad portykami, według opracowania eparchialnego, zamiast ceglanych sklepień wykonano drewniane stropy.

Szczegóły, które łatwo przeoczyć

Tablica z monetami w fundamencie. W kwietniu 1830 roku podczas prac przygotowawczych znaleziono pozłacaną miedzianą tablicę erekcyjną z 1787 roku z napisem oraz monety Katarzyny II na sumę 67 rubli. 22 maja 1830 roku włożono je z powrotem do fundamentu, dokładając nowego srebrnego rubla z 1830 roku, a na odwrocie tablicy wybito napis o nowej budowie świątyni.

Arszyn, którego brakuje w dokumentach. Przekaz głosi, że Potiomkin kazał dodać do wymiarów „jeden arszynek” — wszerz lub wzwyż, zależnie od wersji. Badacze eparchialni podkreślają: dokumentów, które by to potwierdzały, nie ma. Popularna wersja o rywalizacji z Bazyliką św. Piotra również nie znajduje potwierdzenia w źródłach: jako punkt odniesienia wskazuje się San Paolo fuori le Mura.

Sobór, który mógł być pod wezwaniem św. Katarzyny. Według opracowania eparchialnego w 1805 roku świątynię planowano poświęcić świętej wielkiej męczennicy Katarzynie, a nie Przemienieniu. Ostatecznie Katarzyna otrzymała lewą kaplicę boczną, a ołtarz główny — Przemienienie Pańskie.

Dwóch monarchów jednego dnia. Według przekazu Józef II powiedział po uroczystości, że on i Katarzyna jednego dnia dokonali wielkiego dzieła: ona położyła pierwszy kamień, on — drugi. To rzadki przypadek, gdy w fundamencie jednej świątyni leżą kamienie dwóch monarchów.

Sceptyk ze świty. Francuski poseł hrabia Ségur, świadek uroczystości, według opracowania eparchialnego przepowiadał, że miasto nie zostanie zaludnione, a w świątyni nigdy nie będą odprawiane nabożeństwa. Dziś sobór stoi w centrum wielkiego miasta.

Ikonostas jako eksponat muzealny. Gdy świątynia stała się muzeum, Dmytro Jawornycki doprowadził do tego, że ikonostas pozostał na miejscu jako eksponat. Anglojęzyczna Wikipedia dodaje, że później wnętrze ucierpiało w pożarze, a ikonostas odtwarzano na podstawie jedynej zachowanej fotografii z początku XX wieku.

Jedenaście ton ciszy. Przed zamknięciem na dzwonnicy wisiało 11 dzwonów o łącznej wadze 11 ton. Sześciotonowy dzwon z 2008 roku zawieszono na specjalnie zaprojektowanej konstrukcji metalowej.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Najstarsza część soboru jest niewidoczna. Fundament z lat 1787–1789 założono w głębokich rowach z kamienia łamanego, czyli dzikiego, dużego i drobnego, na zaprawie wapiennej. Nowa świątynia z lat 30. XIX wieku ma kamienny fundament, ceglane ściany, sklepienia i bęben dzwonnicy; nad przedsionkiem — ceglane sklepienie krzyżowe, nad portykami — drewniane stropy. Elewacje są otynkowane i boniowane; białe detale na żółtym tle to zwykła paleta klasycyzmu.

W tym soborze kryje się lekcja znana każdemu, kto pracował z kamieniem w bloku: zamysł można pomniejszyć, ale błędu w podstawie nie naprawi się zdobieniem. Budowniczowie z 1830 roku zaczęli od wykopania tablicy erekcyjnej poprzedników i włożenia jej do nowego fundamentu — podstawa zachowała pamięć o pierwotnym zamyśle. Pomyłka w podstawie kosztuje więcej niż w wykończeniu, dlatego decyzje o kolumnach, portykach i kapitelach warto podejmować razem z decyzją o tym, na czym będą stały.

Inna świątynia Dniepropietrowszczyzny to sobór Trójcy Świętej w Samarze. Inny sobór Przemienienia Pańskiego na południu to sobór Przemienienia Pańskiego w Odessie. O budowie przegrody ołtarzowej przeczytasz w artykule czym jest ikonostas.