Sobór Podwyższenia Krzyża w Połtawie: siedem kopuł nad Worsklą

Sobór nad Worsklą budowano za trzech hetmanów, a kończono już po bitwie, która zmieniła historię całego kraju. Siedem kopuł — niczym siedem prób doprowadzenia dzieła do końca.

W skrócie

Historia

Monaster założono w 1650 roku na wysokiej górze nad doliną Worskli. Inicjatorem był ihumen monasteru mhariańskiego Kalistrat, a środki dali pułkownik połtawski Marcin Puszkar i inni mieszkańcy Połtawy. Początkowo wszystkie budynki były drewniane.

W 1689 roku kosztem hetmana Iwana Samojłowycza zaczęto wznosić murowany sobór; wzorem posłużył sobór monasteru mhariańskiego pod Łubniami. Po upadku Samojłowycza budową opiekowali się hetman Iwan Mazepa i pułkownik połtawski Iwan Iskra. W 1693 roku (według innych danych — w 1695) monaster spustoszyli Tatarzy krymscy. Wiosną 1709 roku, podczas oblężenia Połtawy, Szwedzi zajęli monaster i z jego wałów ostrzeliwali twierdzę. Karol XII bywał tutaj; według rozpowszechnionej wersji w monasterze mieściła się jego kwatera główna.

Po bitwie połtawskiej sobór ukończyli Koczubejowie: według „Ukrajiny Inkognity” budowę wspierał sędzia generalny Wasyl Koczubej, stracony w 1708 roku, a do końca doprowadził ją jego syn — pułkownik połtawski Wasyl Wasylowycz Koczubej. Według innych danych budowa zakończyła się około 1725 roku. Sobór poświęcono w 1756 roku. W 1772 roku mistrz Sysoj Szałmatow wyrzeźbił dla niego monumentalny czterorzędowy ikonostas w stylu rokoko. W 1786 roku wzniesiono dzwonnicę bramną.

W 1923 roku monaster zamknięto, a w 1933 roku zniszczono większość jego budynków wraz z ikonostasem — „Ukrajina Inkognita” wspomina dzieła zarówno Szałmatowa, jak i Wasyla Reklinskiego; na terenie urządzono dziecięcą kolonię pracy NKWD. Podczas walk o Połtawę zespół doznał nowych zniszczeń i, według anglojęzycznej Wikipedii, sobór leżał w ruinie do 1956 roku. Prace konserwatorskie przeprowadzono w latach 1950–1953, restaurację — w latach 1981–2000. Według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej (WUE) w 1960 roku monaster zamknięto raz jeszcze. Od 1990 roku działa tu monaster żeński, a w 2010 roku ikonostas odtworzono w pierwotnych formach.

Architektura

Sobór jest murowany, trzynawowy, sześciofilarowy i siedmiokopułowy, z krzyżowo-kopułową strukturą centralnego rdzenia. Jego długość wynosi 30 metrów, wysokość do zenitu kopuły centralnej — 28 metrów. Świątynia miała cztery ołtarze. Wzorem dla soboru był monaster mhariański pod Łubniami, dlatego te dwa zespoły warto rozpatrywać w parze: podobny schemat, inny wystrój. WUE widzi w jego architekturze połączenie zachodnioeuropejskiego baroku, świątyń ruskich XII wieku i ukraińskiej tradycji cerkiewnej XVII wieku.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Siedem kopuł

Siedem kopuł na cylindrycznych bębnach sprawia, że sylwetę soboru rozpoznaje się z daleka. Niektóre źródła piszą, że sobór nie ma jednej fasady głównej, a jego boki są jednakowe; autor „Ukrajiny Inkognity” dostrzega jednak różnice między nimi.

Dzwonnica

Dzwonnica bramna z 1786 roku to najwyższa budowla monasteru: 47 metrów, cztery kondygnacje, formy późnego baroku. Pierwsze trzy kondygnacje zdobią kolumny porządku rzymsko-doryckiego, jońskiego i korynckiego. Dzwony wisiały w drugiej i trzeciej kondygnacji, a w czwartej znajdował się mechanizm zegarowy z kurantami, który się nie zachował. Architekt Artur Arojan zauważa, że dzwonnice monasterów połtawskiego i mhariańskiego to w istocie jeden zamysł z innym wystrojem.

Kamień i materiał

Sobór i dzwonnica są murowane; dzwonnicę wzniesiono z cegły i otynkowano. Mur pracuje tu na skalę: siedem bębnów z kopułami to znaczny ciężar, który filary i ściany muszą sprowadzić do fundamentu. Im więcej kopuł ma świątynia, tym ważniejsze, by ten ciężar schodził w dół równomiernie.

Ikonostas to osobna historia materiału. Rzeźbione drewno Szałmatowa zginęło w 1933 roku, a mury soboru przetrwały i zamknięcie, i wojnę. To, co stoi w świątyni obecnie, jest rekonstrukcją z 2010 roku. Trwałość w świątyni zawsze rozkłada się nierówno i warto o tym pamiętać, projektując ikonostas czy ołtarz.

Inny lewobrzeżny barokowy sobór zbudowany kosztem hetmana to Sobór Wniebowstąpienia w Perejasławiu. Kolejny lewobrzeżny zabytek tej epoki, ale w innym, trójkopułowym schemacie, to Sobór Pokrowy w Charkowie.