Cerkiew św. Eliasza w Terniwce: stepowa świątynia pod błękitną kopułą

Kiedy wjeżdża się do Terniwki, najpierw widać błękitną kopułę. Stoi nad stepem tak, jakby w tej krainie najważniejsza była nie wysokość wzgórza, lecz wysokość krzyża.

W skrócie

Dlaczego właśnie ta świątynia

Ziemia zaporoska pamięta Sicz, ale kozackich cerkwi już tu nie ma: były drewniane, a od XX wieku wiele murowanych świątyń regionu zniknęło albo przetrwało jedynie jako rekonstrukcje. Na przykład sobór Opieki Matki Bożej w Zaporożu odtworzono według archiwalnych szkiców w miejscu świątyni zburzonej przez bolszewików: budowano go około piętnastu lat i poświęcono w 2007 roku. Część ocalałych dawnych cerkwi regionu znajduje się dziś na terytorium okupowanym.

Cerkiew św. Eliasza w Terniwce to autentyczny budynek z 1904 roku, stojący na ziemi kontrolowanej przez Ukrainę. Jest typowa dla stepowej wsi schyłku epoki imperialnej: niewielka murowana świątynia ufundowana przez ziemianina, z dzwonnicą przy wejściu. Zarazem ma to, czego brakuje większości sąsiednich — malowidła, które przetrwały czasy sowieckiego klubu.

Historia

Cerkiew wzniesiono w 1904 roku za pieniądze miejscowego ziemianina: według jednych źródeł — Wasyla Protopopowa, na którego ziemi stoi, według innych — P. Hołowaczowa. Miała jeden ołtarz, pod wezwaniem proroka Eliasza, i była jednym z pierwszych kamiennych budynków we wsi.

W 1931 roku cerkiew zamknięto i przerobiono na wiejski klub; według innych danych mieściło się w niej kino. Wnętrze zniszczono, a malowidła częściowo zatynkowano, częściowo zasłonięto drewnianymi panelami. Prawdopodobnie właśnie to je ocaliło. W 1942 roku na krótko wznowiono nabożeństwa, ale już w następnym roku znów je przerwano — na mniej więcej pięćdziesiąt lat.

Na początku XXI wieku dzięki sponsorowi wyremontowano dach. Według ZPRZ.CITY (2025) budynek jest dobrze zachowany, jednak kopuły i dzwonnicy nie odtworzono w pierwotnej postaci. Ten sam portal podaje, że zaporoska prokuratura okręgowa wystąpiła do sądu, aby zobowiązać użytkownika zabytku — organizację religijną — do zawarcia umowy o ochronie zabytku.

Architektura

Świątynia ma plan krzyża. Dobudowano do niej dzwonnicę, a nad środkiem wznosi się kopuła o nietypowym kształcie: szeroka, wypukła, na jasnym bębnie z oknami, przypomina turban. Kopuła jest błękitna i to ją widać jako pierwszą przy wjeździe do wsi.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Kopuła o nietypowym kształcie

Według ZPRZ.CITY obecna kopuła jest dokładną kopią pierwotnej i waży osiem ton. Z jej montażem wiąże się opowieść przytaczana przez portal: w dniu uroczystego podnoszenia kopuły zerwał się silny wiatr; proboszcz odmówił modlitwę, wiatr ucichł, robotnicy dokończyli pracę — i dopiero wtedy znów rozpętała się burza.

Dzwonnica nad wejściem

Dzwonnica jest dobudowana do świątyni, a nie stoi osobno. Taka kompozycja zbiera cerkiew w jedną zwartą bryłę, dobrze czytelną z daleka — na stepie, gdzie punktów orientacyjnych jest niewiele, to nie drobiazg. Podobnie jak kopuły, obecnej dzwonnicy nie odtworzono w pierwotnej postaci.

Malowidła

We wnętrzu zachowały się sceny Ostatniej Wieczerzy, Wygnania z raju, Ofiary Abrahama i Sądu Ostatecznego. Sąd Ostateczny umieszczono na suficie tak, by wierni widzieli go, wychodząc ze świątyni. Badaczka Ludmyła Trawień podkreśla, że to nie freski, lecz malarstwo olejne, bo freskę maluje się farbami wodnymi na mokrym tynku.

Kto jest autorem, wciąż się dyskutuje. Podanie wskazuje Wiktora Wasniecowa i kompozycja Sądu Ostatecznego rzeczywiście przypomina jego pracę z lat 1896–1904 dla świątyni w Gusiu Chrustalnym. Jednak według Trawień Wasniecow nigdy nie przyjechał do Terniwki; malowidła wykonał Wołodymyr Sonin, który w latach 1906–1910 kierował szkołą ikonopisarską Ławry Peczerskiej w Kijowie, a prace Wasniecowa mogły służyć mu za wzór. Malowideł nigdy nie przemalowywano, ale wymagają fachowej konserwacji.

Kamień i materiał

Świątynia jest murowana: ceglane ściany stoją na kamiennym cokole. Dla Terniwki początku XX wieku już samo to było wydarzeniem — według ZPRZ.CITY cerkiew była jednym z pierwszych kamiennych budynków we wsi. Dobrze zachowała się też posadzka z płytek: portal pisze, że udało się ją utrzymać w idealnym stanie.

Posadzka w świątyni w ogóle pracuje najuczciwiej. Malowidła można zatynkować, kopułę przebudować, a posadzka przez sto lat przyjmuje kroki, wodę święconą i wosk ze świec, po cichu pokazując, czy kiedyś dobrze ją ułożono. O tym, jak od samego początku myśleć o posadzce i schodach świątyni, piszemy osobno. Inna świątynia stepowej Ukrainy w naszym Przewodniku to sobór Trójcy Świętej w Samarze.