Sobór Przemienienia Pańskiego w Białej Cerkwi: świątynia zbudowana na własny grób

Aleksandra Branicka chciała spocząć obok męża w kościele na Górze Zamkowej. Synod się nie zgodził i wtedy hrabina zbudowała własną świątynię — o piętnaście metrów wyższą od kościoła.

W skrócie

Adres	Biała Cerkiew, plac Soborny, obwód kijowski
Zbudowany	1833–1839
Projekt	na wzór soboru Przemienienia Pańskiego w Odessie; autor białocerkiewskiego projektu nie jest w źródłach wymieniony
Typ	jednokopułowa świątynia na planie krzyża z portykiem
Materiał	cegła, tynk
Wysokość	około 40 m (według innych danych 42 m)
Status	zabytek architektury; sobór katedralny eparchii białocerkiewskiej PCU

Historia

W pierwszej połowie XIX wieku Biała Cerkiew należała do Branickich. Aleksandra Branicka z domu Engelhardt, siostrzenica księcia Potiomkina, według portalu „Zabytki architektury i przyrody Ukrainy” zamierzała zbudować własnym kosztem dwanaście świątyń. Sobór białocerkiewski jest najbardziej znany z nich i ma szczególną historię. Według krajoznawczego materiału Espreso hrabina pragnęła spocząć obok męża, Franciszka Ksawerego Branickiego, w katolickim kościele na Górze Zamkowej. Zwróciła się do cesarza, ten przekazał prośbę Synodowi, a Synod odmówił.

Wtedy Branicka postanowiła zbudować prawosławny sobór jako miejsce własnego pochówku. Wzniesiono go w latach 1833–1839 na dziedzińcu na wpół zrujnowanej cerkwi św. Mikołaja. Według Glavcomu i Krokus.tv projekt wzorowano na soborze Przemienienia Pańskiego w Odessie. Glavcom wspomina przy tym inżyniera Vanrezanta i architekta Frapollego, ale według Odessa Journal byli to autorzy właśnie odeskiej świątyni z lat 1794–1808; kto zaprojektował sobór białocerkiewski, źródła nie podają. Według Espreso sobór pomyślano tak, by przewyższył kościół: 42 metry wobec 27. Stoi on jednak niżej na zboczu i dlatego oko postrzega obie budowle jako niemal równe — różnicę wysokości pochłonęła rzeźba terenu.

Fundatorka nie doczekała konsekracji i niedokończony sobór, jak pisze Krokus.tv, od razu stał się jej grobowcem. Według Espreso zmarła w 1838 roku w wieku 84 lat; jej ciało zabalsamowano i pochowano w jeszcze niekonsekrowanym soborze, w marmurowym nagrobku z żeliwną płytą. Nabożeństwo żałobne odprawił Nektariusz Borysow, nazywany „ruskim Złotoustym”. Budowę dokończył syn hrabiny. Według opracowania Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Budownictwa i Architektury (KNUBA) sobór konsekrowano w 1839 roku i w tym samym roku przestała działać stara cerkiew św. Mikołaja, na której dziedzińcu wyrósł: nowa świątynia dosłownie odziedziczyła miejsce poprzedniczki. Wnętrze, według Ukrainy Incognity, ozdobiono malarstwem olejnym. W latach 1864–1866 (według Krokus.tv data niepotwierdzona) obok soboru postawiono dzwonnicę.

Po 1917 roku grób hrabiny splądrowano, a ze świątyni wywieziono większość kosztowności. W 1933 roku sobór przestał działać, przed wojną mieściło się w nim państwowe archiwum miejskie. W 1941 roku bomba przebiła sklepienie. Po wojnie nabożeństwa wznowiono i odprawiano do 1961 roku. Dzwonnicę, która według Krokus.tv była najwyższą budowlą miasta i ucierpiała od bombardowań, rozebrano w latach 50. na materiał budowlany. W latach 70. i 80., według Krokus.tv, w soborze była sala sportowa.

W 1989 roku sobór zwrócono wspólnocie cerkiewnej, w 1994 roku stał się soborem katedralnym eparchii białocerkiewskiej UKP PM, w 1997 roku ustawiono w nim nowy ołtarz, a w latach 90. odtworzono główny portyk. Latem 2023 roku decyzją rady miejskiej sobór przeszedł do Prawosławnej Cerkwi Ukrainy; w lipcu przy świątyni doszło do starć między zwolennikami UKP PM a mieszkańcami miasta. Latem 2025 roku podczas nocnego rosyjskiego ataku fala uderzeniowa wybiła w soborze okna.

Architektura

Sobór jest klasycystyczny, murowany z cegły, na planie krzyża. Nad skrzyżowaniem na wysokim bębnie wznosi się kopuła. Według Espreso sobór ma trzy ołtarze. Mimo wysokości około 40 metrów budowla, według „Zabytków architektury i przyrody Ukrainy”, wygląda dość przysadziście. W narożach krzyża znajdują się niewielkie segmentowe bryły, a budowlę wieńczy attyka.

Według „Zabytków architektury i przyrody Ukrainy” fasadę zachodnią pierwotnie zdobił sześciokolumnowy portyk toskański, a północna i południowa miały czterokolumnowe portyki, później rozebrane. Krokus.tv podaje inny schemat — czterokolumnowe portyki przy wejściach wschodnim i zachodnim oraz sześciokolumnowy przy południowym — i pisze, że główny portyk odtworzono w latach 90. We wnętrzu są dziś malowidła i marmurowe kolumny.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Portyk zachodni

Porządek toskański jest najbardziej powściągliwy z klasycznych: gładki trzon, prosty kapitel, żadnych liści. Dla świątyni-grobowca to trafny wybór. Portyk nie tyle zdobi wejście, co nadaje mu uroczystość, jak krok, który zwalnia przed drzwiami.

Kopuła na wysokim bębnie

Kopuła na wysokim bębnie stoi nad przecięciem ramion krzyża i spina całą kompozycję. To na niej opierała się ambicja fundatorki: być wyższą od kościoła na wzgórzu. Fizycznie sobór jest wyższy, wizualnie — nie: rzeźba terenu rozstrzygnęła spór, którego nie zdołał rozwiązać Synod.

Szczegóły, które łatwo przeoczyć

Wiadro kości i pudełko po butach. Espreso przytacza kilka wersji losu szczątków hrabiny. W 1964 roku, według krajoznawcy Jewhena Czernećkiego, miejski komitet wykonawczy postanowił przenieść szczątki Branickich na stary cmentarz, ale protokołu ekshumacji nie ma. W 1989 roku duchowny o. Łeonid Baczynśkyj znalazł na powierzchni kości i skrawek czarnej sukni ze złotym lureksem i zebrał je do pudełka po butach. Pracownicy muzeum wspominali wiadro z kośćmi, które kiedyś im przyniesiono. Gdzie dziś są szczątki — w soborze, na cmentarzu czy na Górze Zamkowej — bez ekshumacji nikt nie powie. Miejsce pochówku w soborze oznacza dziś niewielka tabliczka; warto jej poszukać wzrokiem, bo to właśnie dla tego miejsca świątynia powstała.

Klątwa rodu — podanie. Krokus.tv przytacza ludowe wierzenie: budowa nowej cerkwi na miejscu starej cerkwi św. Mikołaja przynosi zgubę. Hrabina, jak mówią, złamała zakaz i z tym wiąże się „klątwa rodu Branickich”. Jako „dowody” wymienia się represje wobec potomków, uczestników powstania 1863–1864, oraz splądrowany i spalony w 1918 roku majątek. To podanie — historia rodu ma też całkiem ziemskie wyjaśnienia.

Marmurowa płyta, której nie ma — wspomnienie. Ten sam Czernećkyj twierdzi, że z soboru zniknęła płyta z marmuru karraryjskiego. Espreso przedstawia to jako wspomnienie duchowieństwa, nie dokument.

Dzwonnica na ruinach. Opracowanie KNUBA przytacza świadectwo, że dzwonnicę soboru wzniesiono wśród ruin części ołtarzowej jakiejś dawnej świątyni. Pod placem Sobornym mogą więc leżeć starsze warstwy sakralnej historii miasta.

Historyk wśród proboszczów. Według tego samego opracowania proboszczem świątyni był o. Petro Łebedynciew, znany historyk i archeolog.

Haftowana „Ostatnia Wieczerza”. Wśród relikwii opisywanych przez Ukrainę Incognitę jest „Ostatnia Wieczerza” haftowana złotem na karmazynowym tle i datowana na XV wiek, a także zbiór starodruków z XVII wieku.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Sobór jest murowany z cegły i otynkowany, a jego klasycyzm opiera się przede wszystkim na proporcji: portyk, attyka, kopuła na bębnie. Marmurowej płyty z nagrobka, według wspomnień duchowieństwa, w soborze już nie ma. Dziś wnętrze, według „Zabytków architektury i przyrody Ukrainy”, wyróżniają malowidła i marmurowe kolumny.

Klasycyzm to w ogóle styl cierpliwy. Wybacza skromny materiał, ale nie wybacza błędów w proporcjach: kolumna toskańska, która wyszła o kilka centymetrów grubsza, niż trzeba, od razu czyni portyk ciężkim. Dlatego wytyczenie porządku warto sprawdzić już na rysunku, na długo przed tym, jak kamień trafi na maszynę — zwłaszcza w przypadku kolumn i kapiteli.

Świątynia, która posłużyła za wzór projektu, to sobór Przemienienia Pańskiego w Odessie. Inny sobór Przemienienia Pańskiego, który przetrwał radziecką salę sportową, znajduje się w Winnicy.