Sobór Przemienienia Pańskiego w Winnicy: kościół, skład gumy i sala organowa

Pod tym soborem spoczywają fundatorzy, których przeniesiono do osobnej piwnicznej komory i zamurowano, by zrobić miejsce dla dolnej cerkwi. Nad nimi w ciągu dwóch i pół stulecia budowla była kościołem, soborem, magazynem, salą sportową i salą koncertową.

W skrócie

Historia

Dominikanie pojawili się w Winnicy w pierwszej tercji XVII wieku. Według Suspilne w 1624 roku stolnik Stefan Czerlenkowski ufundował drewniany kościół Zwiastowania i klasztor; Wikipedia datuje fundację na 1630 rok. Dwukrotnie w XVII–XVIII wieku klasztor niszczyły wojny.

Murowany kościół powstał w połowie XVIII wieku kosztem sędziego ziemskiego bracławskiego Michała Grocholskiego i jego żony Anny z Radzimińskich. Projekt przypisuje się architektowi włoskiego pochodzenia Paolowi Fontanie. Daty budowy źródła podają różnie: VITA pisze o latach 1750–1758, angielska Wikipedia — o rozpoczęciu prac w 1758 roku i ukończeniu w 1779. Konsekracja jest znana dokładnie: 4 marca 1761 roku kościół konsekrował biskup łucki Antoni Erazm Wołłowicz. Pod świątynią urządzono kryptę fundatorów i ród Grocholskich znalazł tu miejsce spoczynku.

Klasztor się nie wzbogacił: na początku XIX wieku, według Suspilne, mieszkało w nim już tylko pięciu zakonników. Po upadku powstania 1830–1831 klasztor skasowano ukazem Mikołaja I z 19 lipca 1832 roku. W 1832 roku świątynia przeszła do prawosławnych, a 25 marca 1833 roku poświęcono ją jako sobór Przemienienia Pańskiego. W 1855 roku w krypcie urządzono dolną, ogrzewaną cerkiew Kosmy i Damiana; szczątki fundatorów, według Wikipedii, przeniesiono do osobnej piwnicznej komory i zamurowano. Cesarz Mikołaj I, który odwiedził sobór w 1847 roku z synami, w następnym roku podpisał projekt odnowy, ale prace rozpoczęto dopiero w 1860 roku; ponownie poświęcono świątynię 27 listopada 1866 roku.

XX wiek rozgrywał się tu jak źle zmontowany film. W maju 1916 roku sobór odwiedził Mikołaj II. W 1920 roku witano tu Symona Petlurę, a później także Józefa Piłsudskiego. Na początku lat 20. bolszewicy zarekwirowali kosztowności, w tym srebrne tabernakulum podarowane przez ostatniego cesarza. W 1930 roku świątynię zajęto na skład gumy; w latach wojny ją zwrócono i do 1962 roku znów była soborem. Chruszczowowska kampania antyreligijna zamknęła ją po raz drugi (Suspilne podaje 1960 rok), a budynek oddano na salę sportową „Dynamo”. W latach 80. otwarto tu salę muzyki organowej i kameralnej, w której, według Suspilne, grał Swiatosław Richter.

W 1990 roku budynek przekazano wspólnocie prawosławnej. Parafianie pod przewodnictwem metropolity Agatangela, nie czekając, aż miasto znajdzie organom nowe miejsce, rozebrali je i wynieśli na zewnątrz; Suspilne nazywa to jednym z najsmutniejszych epizodów w historii soboru. Organy trafiły ostatecznie do kościoła kapucynów naprzeciwko. 16 grudnia 2018 roku parafia przeszła do PCU; Vinnitsa.info nazywa go pierwszym soborem na Ukrainie, który przyłączył się do nowej Cerkwi po Tomosie.

Architektura

Według Vinnitsa.info plan świątyni to krzyż łaciński z bardzo krótkim transeptem. Krzyż wpisano w budynek cel na planie litery U i razem tworzą one wewnętrzny dziedziniec-atrium. Opis z dawnych wizytacji przytaczany przez VITA podaje wymiary 42 na 26 łokci i wysokość murów 16 łokci. Fasada wychodziła na główną ulicę, po obu stronach części środkowej stały dwie niedokończone wieże, na jednej wisiały dzwony; wieże miały trójkątne dachy z żelaznymi krzyżami. Na szczycie nad wejściem znajdował się herb Grocholskich Syrokomla. Kopułę obito białą blachą angielską, pod żelaznym krzyżem wisiała spiżowa sygnaturka. Dachy kaplic bocznych kryte były gontem, a posadzkę, według tego opisu, ułożono z kwadratowych cegieł; Suspilne natomiast wspomina posadzkę kamienną.

Sobór należy do „Murów” — tak dziś nazywa się dwa umocnione zespoły klasztorne, jezuicki i dominikański. Według eparchii zespół świątyni, cel, wieży i muru ma status zabytku architektury i urbanistyki o znaczeniu narodowym.

Sąsiedztwo jezuitów zaważyło na losach świątyni. Według Encyklopedii Współczesnej Ukrainy po pożarze w 1778 roku kościół jezuicki zamknięto, a w 1786 roku status parafialnego otrzymał właśnie kościół dominikanów. Sama nazwa „Mury” do lat 20. XX wieku dotyczyła tylko zespołu jezuickiego; dominikański dołączono do niej dopiero w XX wieku, gdy oba klasztory dawno straciły zakonników.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Fasada główna z wieżami

Dwie wieże po bokach części środkowej to dziedzictwo epoki kościelnej, gdy fasada zwracała się ku głównej ulicy. Od samego początku wieże były niedokończone i miały proste trójkątne dachy. Dwuwieżowa fasada zdradza łacińskiego przodka soboru lepiej niż jakikolwiek dokument.

Kopuła nad skrzyżowaniem

W XVIII wieku kopuła była pokryta białą blachą. Według eparchii złocone kopuły pojawiły się dopiero podczas przebudowy w latach 90. i wcześniej ich tu nie było. Złoto to najpóźniejsza warstwa na starej budowli, i najbardziej widoczna.

Szczegóły, które łatwo przeoczyć

Murarze wystraszeni dźwiękami — podanie. Vinnitsa.info opowiada, że w 1758 roku budową kierował architekt Niemiec, a pracę wykonywali przyjezdni majstrowie: miejscowi murarze odmówili, bo rzekomo straszyły ich dziwne dźwięki. Co dokładnie słyszeli murarze, podanie nie precyzuje.

Koronacja w kościele. W 1826 roku, gdy świątynia była jeszcze kościołem klasztornym, uroczyście obchodzono tu, według Vinnitsa.info, koronację Mikołaja I. Sześć lat później, według VITA, ten sam cesarz podpisał ukaz, na mocy którego klasztor skasowano.

Malowidła pod farbą olejną. Ściany i sklepienia kościoła pokryto malowidłami al fresco. Według Vinnitsa.info, gdy w budynku była sala sportowa, freski zamalowano farbą olejną; w 1983 roku pod późniejszymi warstwami odkryto malowidła z XVIII wieku. Kilka fragmentów przechowywanych jest w muzeum sztuki.

Chrzest Kociubyńskiego. W soborze ochrzczono i poślubiono Mychajła Kociubyńskiego. Chirurg Mikołaj Pirogow, który mieszkał w niedalekiej Wiszni, według Suspilne często tu przychodził.

Białe wstążki i ikona Kazańska. Jedną z głównych świętości soboru jest Kazańska Ikona Bogurodzicy. Według podania przytaczanego przez Vinnitsa.info zauważono ją podczas porządkowania świątyni: mężczyzna zobaczył coś na kształt pajęczynowej zasłony, a pod nią wizerunek. Ikonę skradziono z dolnej cerkwi, a po mniej więcej dwóch tygodniach zwrócono do eparchii. Według miejscowej tradycji nowożeńcy modlą się tu o szczęśliwe małżeństwo i zawiązują białe wstążki.

Archeolodzy pod stopami. Na terenie zespołu trwają wykopaliska ekspedycji archeologicznej Winnickiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego pod kierunkiem Olhy Manihdy. „Mury” nie opowiedziały jeszcze wszystkiego, co pamiętają.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Sobór jest murowany i otynkowany; już w 1814 roku kościół otynkowano i pobielono. Kamień pracuje w nim pod ziemią — w krypcie i fundamentach — a nad ziemią formę trzymają tynk, gzymsy i biel ścian. O posadzce kościoła źródła mówią różnie — kwadratowe cegły albo kamień; stały na niej dębowe ławki (ich liczbę źródła także podają różnie), a były też dziesięciogłosowe organy z trzema miechami, pokryte, podobnie jak dębowa ambona, zielonym lakierem.

W kościele było siedem ołtarzy: główny i sześć w kaplicach. Po 1833 roku całą przestrzeń ołtarzową trzeba było przemyśleć na nowo pod inny obrządek — przypadek, gdy architektura zostaje, a logika liturgiczna zmienia się całkowicie. Właśnie wtedy najważniejsze jest zrozumienie, gdzie powinien stać ołtarz i jak odnosi się do osi świątyni; więcej o tym w artykule ołtarz i stół ofiarny.

Inna podolska świątynia wzniesiona dla obrządku łacińskiego to kościół św. Floriana w Szarogrodzie.