Sobór Pokrowy w Ochtyrce: świątynia w miejscu odnalezionej ikony

Według przekazu wszystko zaczęło się od sianokosów: w 1739 roku ksiądz Danyło Polanski kosił trawę i dostrzegł w niej świecącą ikonę. Czternaście lat później w tym miejscu położono kamień węgielny pod sobór, który do dziś wyznacza sylwetę miasta.

W skrócie

Historia

Ochtyrska Ikona Matki Bożej stała się znana daleko poza Słobożańszczyzną. Ojca Danyłę, według przekazu, oskarżono o sprzeniewierzenie ofiar: wydawał je na remont swojej drewnianej cerkwi, zamiast przesyłać do konsystorza. Uniewinniono go dopiero w 1750 roku. 22 czerwca 1751 roku Synod uznał ikonę za cudowną, a sprawa budowy świątyni dotarła do cesarzowej Elżbiety. Według źródeł ofiarowała ona na ten cel dwa tysiące rubli w srebrze.

Kamień węgielny pod sobór położono 25 kwietnia 1753 roku. Pierwotne plany i elewacje, według badań L. i O. Sokolukow, pochodzą z petersburskiej pracowni Rastrellego, choć podpisu autora nie udało się ustalić; Wielka Encyklopedia Ukraińska wskazuje jako autora moskiewskiego architekta D. Uchtomskiego. Budowa szła opornie. Wykonawca H. Zajcew odstępował od projektu, sklepienia popękały, i w 1757 roku na mocy ukazu Senatu skierowano na budowę Stepana Dudynskiego, ucznia Uchtomskiego. W kwietniu 1758 roku złożył on raport, a w 1759 roku wadliwe filary rozebrano.

Budowę ukończono w 1768 roku, główny ołtarz poświęcono w 1773 roku. W 1769 roku podpisano umowę na ikony z Iwanem Sablukowem, ale z powodu choroby nie zdążył on wykonać pracy na czas; później ikony malowali także inni mistrzowie. Ikonostas, według jednych danych, wykonał S. Szałmatow; według innych — w 1782 roku zaproszono do tego snycerza Wasyla Petrowskiego.

Sama ikona nie przetrwała do naszych czasów. Skradziono ją w 1905 roku (według innych danych — w 1903), a w latach rewolucji zaginęła na dobre. W soborze czci się jej kopię.

W latach radzieckich świątynię zamknięto i zamieniono na magazyn. Pierwotny ikonostas wywieziono z soboru w 1930 roku. W 1962 roku władze lokalne zabiegały o rozbiórkę soboru pod budowę domu towarowego, ale grupa mieszkańców zwróciła się do Chruszczowa i budynek ocalał. Restauracje prowadzono w latach 1970–1972, 1988 i 1991–2001. W 1991 roku sobór zwrócono wspólnocie religijnej. Według badaczy (2023) podczas pełnoskalowej inwazji sobór znalazł się w strefie długotrwałych ostrzałów.

Architektura

Sobór jest trójdzielny i trójwierzchowy zgodnie z ukraińską tradycją, ale ma dziewięciodzielną bryłę centralną. Jego długość wynosi około 45 metrów. Według opisu badaczy trzy wierzchy stoją na osi podłużnej, a w narożnikach centralnego kwadratu umieszczono cztery mniejsze. Bryłę centralną dzielą na dziewięć części cztery masywne filary; łuki jarzmowe wzmocniono żelaznymi ściągami, a na pendentywach przedstawiono ewangelistów.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Wierzchy soboru

Dudynski zaznaczył na swoim planie, że bęben głównej kopuły miał być ośmioboczny, tymczasem zbudowano go jako kwadratowy. Ten szczegół wiele wyjaśnia w historii soboru: między rysunkiem a placem budowy zawsze był tu dystans. Z zewnątrz sobór jest dziś pomalowany na biało i błękitnie.

Cerkiew-dzwonnica Wprowadzenia

Dzwonnicę wzniósł architekt Petro Jarosławski, rodem z Ochtyrki; poświęcono ją w 1784 roku (w badaniu Sokolukow — 1782). Jest okrągła w rzucie i ma trzy kondygnacje, których średnice pozostają w stosunku 8 : 5 : 3. Tę proporcję widać z daleka nawet bez rysunku: każda kondygnacja jest lżejsza od poprzedniej, a wieża jakby zwęża się ku górze. Badacze widzą w niej przejście od baroku do klasycyzmu.

Portyk i wnętrze

Później, już po 1762 roku, przy głównym wejściu dodano portyk na parzystych kolumnach doryckich; na ścianie zachodniej znajduje się płaskorzeźba wypukła archanioła Michała. Wnętrze jest otynkowane i pobielone, ściany rozczłonkowują pilastry jońskie, a na sklepieniach widnieje barokowa sztukateria z ornamentem roślinnym i rocaille. Obecny ikonostas jest gipsowy.

Kamień i materiał

Sobór jest murowany i tynkowany. Najbardziej pouczający epizod jego budowy dotyczy nie fasady, lecz wnętrza podpór. Sprawdzając prace, Dudynski odkrył, że filary ułożono z tłucznia na wapnie zamiast z cegły. Sklepienia, które na nich spoczywały, popękały, i filary trzeba było rozebrać.

Rzemiosło od dawna zna tę prawdę: podpora pracuje nie licem, lecz rdzeniem. Kolumna może być bez zarzutu z zewnątrz, ale nosi ciężar tym, co ma w środku, a to, jak kolumny i pilastry zachowują się pod obciążeniem, rozstrzyga się jeszcze przed pierwszą warstwą tynku.

Inny słobożański sobór Pokrowy, starszy o ponad pół wieku, stoi w Charkowie.