Sobór Pokrowy w Charkowie: trzy wierzchy najstarszej budowli miasta

Miasto wyrosło wokół twierdzy, a z twierdzy została świątynia. Sobór Pokrowy to najstarsza budowla Charkowa, a w jego sylwecie wciąż odgaduje się drewnianą cerkiew przełożoną na język muru.

W skrócie

Historia

Sobór stoi na Wzgórzu Uniwersyteckim, nad Łopanią, w miejscu dawnej twierdzy charkowskiej. Pierwsza była tu drewniana cerkiew. Według Wikipedii w 1659 roku Kozacy postanowili wznieść świątynię murowaną; ukończono ją w 1689 roku. Inne źródła wiążą budowę z pułkownikiem charkowskim Hryhorijem Dońcem-Zacharżewskim. Architekt jest nieznany. Badacze przypuszczają, że pracował ten sam zespół budowniczych, który wznosił podobne świątynie w Iziumie i innych miastach regionu.

W 1726 roku przy soborze założono Monaster Pokrowy. Obok działało Kolegium Charkowskie, w którym wykładał Hryhorij Skoworoda. W latach 1799–1846 świątynia miała status soboru katedralnego. W latach 20. XX wieku ją zamknięto, a przez ponad trzydzieści lat budynek niszczał. W 1992 roku świątynię zwrócono Cerkwi.

Obok soboru w 1896 roku stanęła cerkiew Oziriańska według projektu Wołodymyra Niemkina, połączona z nim przejściem; obecnie nabożeństwa odbywają się głównie właśnie tam. Na terenie monasteru zachowały się też pomieszczenia podziemne, a na starych dzwonach wygrawerowano imiona ofiarodawców i nazwy ludwisarni.

Architektura

Sobór jest trójdzielny i trójwierzchowy. Trzy graniaste wierzchy stoją ciasno, każdy złożony z trzech zmniejszających się ku górze ośmioboków; centralny sięga 45,8 metra. Taka kompozycja — rząd zrębów, każdy z własnym wierzchem — wywodzi się z budownictwa drewnianych świątyń; badacze zbliżają sobór do siewierskiej szkoły drewnianych cerkwi.

Poniżej — dwa elementy soboru: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Trzy wierzchy

Łamane kopuły, smukłe wierzchy, piony, które ciągną się ku górze — ruch soboru zawarto w samej kompozycji, a nie w dekorze. Pierwotnie świątynię kryto gontem, a kopuły, według konserwatorów, nigdy nie były złocone.

Arkada podcerkwia

Sobór stoi na wysokim podcerkwiu, w którym mieści się ciepła „zimowa” świątynia. Podcerkwie obiega arkada z parapetem. Czyni ona ciężką bryłę lżejszą: budynek jakby opiera się nie na pełnej ścianie, lecz na rzędzie łuków.

Dekor fasad i dzwonnica

Na ścianach ośmioboków — cienkie półkolumienki, okna w obramieniach, gzymsy z fryzem z cegieł stawianych na ukos. Dzwonnicę z namiotowym zwieńczeniem, połączoną ze świątynią, źródła datują na 1740 rok.

Kamień i materiał

W dawnych opisach sobór nazywany jest „kamiennym” — tak mówiono wówczas o każdej budowli murowanej. Konkretnego materiału ścian w ogólnodostępnych źródłach nie sprecyzowano. Ściany są tynkowane, a ich kolor to osobna historia: według dokumentów historycznych sobór był biały; po latach 90., według charkowskich architektów, ściany stały się jasnozielone (inne źródła opisują je jako jasnoniebieskie), a w 2019 roku dolną kondygnację bez zezwolenia pomalowano na niebiesko, co wywołało protest architektów.

Półkolumienki na ścianach i arkada podcerkwia to te same motywy, które dziś w świątyni wykonuje się w kamieniu: kolumny, pilastry i kapitele. O wewnętrznym urządzeniu świątyni — w artykule „Czym jest ikonostas”.