Kościół Wniebowzięcia w Latyczowie: Matka Boża w murach twierdzy

Pod gzymsem kościoła zachowały się strzelnice w kształcie dziurki od klucza. Świątynię pod wezwaniem Wniebowzięcia budowano tak, by można było w niej nie tylko się modlić, ale i odpierać ogniem atak.

W skrócie

Historia

Latyczów leżał na szlaku najazdów tatarskich i pod koniec XVI wieku starosta Jan Potocki zastąpił drewniano-ziemny zamek kamienną twierdzą. Według różnych danych prace trwały od 1579 do 1598 roku: prostokątny dziedziniec, wysokie mury ze strzelnicami, cztery okrągłe baszty narożne i czworoboczna wieża wjazdowa. W 1606 roku na zaproszenie biskupa kamienieckiego Pawła Wołuckiego do miasta przybyli dominikanie. Przywieźli obraz — kopię rzymskiego wizerunku Salus Populi Romani, znanego też jako Matka Boża Śnieżna.

Według Encyklopedii Współczesnej Ukrainy murowany kościół z celami ukończono w 1638 roku przy wsparciu starosty; strona sanktuarium podaje jako budowniczych Jana Potockiego z żoną. Część badaczy uważa, że dominikanie nie wznieśli nowej świątyni, lecz przebudowali starą: parafialny kościół Wniebowzięcia w Latyczowie wzmiankowany jest już w 1546 roku. Klasztor znalazł się wewnątrz murów zamkowych i oba zespoły stały się jednym — klasztorem obronnym.

Spokój trwał dziesięć lat. W 1648 roku, według sanktuarium, świątynię złupiono i zamieniono na stajnię, a dominikanie uciekli z obrazem do Lwowa, gdzie czczono go przez 76 lat w kościele Bożego Ciała. W okresie panowania tureckiego na Podolu (1672–1699) umocnienia zamku zburzono, a klasztor spalono. Odrodzenie przyszło po powrocie ziemi do Rzeczypospolitej: według sanktuarium po dziesięciu latach odbudowy obraz wrócił do Latyczowa w 1722 roku; Encyklopedia Współczesnej Ukrainy datuje odbudowę kościoła i powrót obrazu na 1724 rok. Przed kościołem stanęła wieża-dzwonnica.

4 października 1778 roku obraz koronowano koronami przysłanymi przez papieża Piusa VI. Później korony skradziono i w 1880 roku Leon XIII pobłogosławił nowe. W 1832 roku, po upadku powstania listopadowego, władze carskie skasowały klasztor; kościół pozostał parafialnym.

XX wiek rozrzucił obraz i świątynię w różne strony. Już w 1914 roku proboszcz ks. Franciszek Szymkus, chroniąc wizerunek, wywiózł go do Winnicy, ale obraz wrócił. W czerwcu 1920 roku, według polskich badaczy, ten sam kapłan wywiózł obraz do Warszawy (strona sanktuarium podaje, że wywiózł go sztab 18. Dywizji). W 1935 roku obraz uroczyście przeniesiono do katedry w Łucku, a w 1938 roku biskup Adolf Szelążek ogłosił Matkę Bożą Latyczowską „Panią Podola i Wołynia”. W 1945 roku wizerunek wywieziono na zachód; dziś jest w Lublinie. Tymczasem kościół w Latyczowie w 1933 roku zamknięto i zamieniono na stajnię dla koni kołchozowych, a proboszcza ks. Jana Kucharskiego zesłano. W czasie okupacji nazistowskiej w zamku działały getto i obóz pracy przymusowej; według tablicy pamiątkowej zamordowano tu około 7500 Żydów. Po wojnie kościół stał się magazynem, a w 1985 roku w kościele i celach wybuchł pożar, który trwał trzy doby.

27 czerwca 1989 roku wspólnota świętowała zwrot świątyni. W 1997 roku biskup Jan Olszański ponownie konsekrował kościół, a w 2006 roku, w 400-lecie przybycia obrazu do Latyczowa, wniesiono do świątyni współczesną kopię wizerunku, poświęconą przez Benedykta XVI w Krakowie.

Architektura

Według opisu krajoznawczego portalu Andy-travel kościół jest murowany z wapienia, jednonawowy, z wydłużonym pięciobocznym prezbiterium. Dwie kaplice boczne łączą się z nawą szerokimi arkadami; są sklepione i zwieńczone okrągłymi kopułami na niskich bębnach. Niska kruchta otwiera się arkadą na filarach, nad nią szczyt z wolutami. Szczyt zachodni także ma woluty i kamienne wazony; takie same wazony stoją na połaciach dachu, a na kalenicy — wieżyczka z ozdobnym hełmem. Pod gzymsem pozostały strzelnice w kształcie dziurki od klucza.

Przed fasadą główną, wzdłuż ogrodzenia, stoi kwadratowa dwukondygnacyjna wieża-dzwonnica z przejazdem z XVIII wieku; Ancient History Sites datuje ją na 1720 rok.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Fasada główna ze szczytem

Fasadę spinają duże ostrołukowe okno i wysoki trójkątny szczyt. Szczyt dzielą cztery pary wąskich pilastrów, z których każdy kończy się małą kamienną sterczyną. W XIX wieku w środku szczytu znajdował się fresk z Matką Bożą. Gotycki ostrołuk okna i barokowe woluty sąsiadują tu ze sobą jak dwa stulecia, które nie doszły do porozumienia w sprawie stylu.

Okrągła baszta twierdzy

Jedyna ocalała baszta zamku (według angielskiej Wikipedii — północno-zachodnia, według Andy-travel — północno-wschodnia) jest okrągła w planie, ma około 10 metrów średnicy, trzy kondygnacje i zbudowana jest z wapienia. Dwie dolne kondygnacje są sklepione, górna wspiera się na drewnianych belkach. Basztę wieńczy ozdobna attyka w kształcie korony, a w murach są strzelnice w kształcie dziurki od klucza i kamienne schody w grubości ściany. Bez niej kościół wyglądałby po prostu na świątynię; z nią widać, dlaczego klasztor nazywano obronnym.

Szczegóły, które łatwo przeoczyć

Światło nad Załatyczówką — podanie. Strona sanktuarium opowiada, że Jan Potocki początkowo nie wpuścił dominikanów do miasta i osiedlili się oni na przedmieściu Załatyczówka. Podczas nocnej modlitwy ludzie zobaczyli światło, które biło od obrazu ku niebu, a starosta oddał swój zamek i ziemię pod opiekę Matki Bożej. Drugie podanie dotyczy Stanisława Rewery Potockiego: przed bitwą z Tatarami widział kobietę ostrzegającą przed niebezpieczeństwem, a po zwycięstwie rozpoznał ją na obrazie. Wojsko, według legendy, złożyło „kopytkowe” na murowaną świątynię.

Warsztat nagrobków w celach. Po wojnie w pomieszczeniach klasztornych, według sanktuarium, działały szwalnia, warsztat wyrobu nagrobków, warsztat telewizyjny, szkoła zawodowa i karczma, a kamienną posadzkę kościoła rozebrano. Kamieniarze cięli nagrobki tam, gdzie niegdyś mieszkali zakonnicy.

Klucze, których nie oddawano. Aby odzyskać świątynię, parafianie, według sanktuarium, jeździli do Moskwy, Kijowa i Chmielnickiego. Miejscowe władze odmawiały wydania kluczy i w końcu wierni sami otworzyli drzwi. Uroczystość zwrotu odbyła się 27 czerwca 1989 roku.

Latyczów w Łucku. W latach 1935–1945 obraz znajdował się w katedrze w Łucku i właśnie tam ogłoszono go „Panią Podola i Wołynia”. Oryginał nigdy nie wrócił: po wojnie wywieziono go do Lublina, gdzie od 2014 roku przechowywany jest w kościele Matki Bożej Różańcowej.

Grób matki Paderewskiego. Kustosz sanktuarium od 2003 roku ks. Adam Przywuski, według polskiego Instytutu Pamięci Narodowej, odnowił mogiły żołnierzy poległych w Latyczowie w 1920 roku oraz grób Polikseny Paderewskiej — matki pianisty i premiera Polski Ignacego Paderewskiego. Obok zamku stoi też pomnik Ustyma Karmaluka, pochowanego w Latyczowie.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Kościół, basztę i mury zbudowano z wapienia — podolskiego kamienia, łatwego w wydobyciu i obróbce, z którego wznoszono tu wszystko, co miało przetrwać oblężenie. Kamień nie ukrywa obronnego pochodzenia: strzelnice w kształcie dziurki od klucza pod gzymsem świątyni i w murach baszty wykonała ta sama ręka, która wyprowadziła pilastry i sterczyny szczytu. Barokowe wazony i woluty XVIII wieku legły na tej surowej podstawie jak haft na kolczudze.

Kamienną posadzkę kościoła w czasach radzieckich rozebrano — i to chyba najbardziej wymowna strata. Posadzka w świątyni zużywa się wolniej niż cokolwiek innego, dlatego najdłużej pamięta kroki pokoleń. Jej odtworzenie to osobne zadanie, które warto rozwiązywać razem z resztą przestrzeni ołtarzowej, a nie na końcu, gdy wszystko inne już stoi.

Dla czczonego obrazu najważniejsze jest jego miejsce w przestrzeni: wysokość, światło i rama, która nie spiera się z wizerunkiem. Tak właśnie projektuje się kioty. Inna podolska świątynia, która przetrwała okres turecki, to katedra Świętych Piotra i Pawła w Kamieńcu Podolskim, a katedra, w której obraz przebywał do 1945 roku, to katedra św. Piotra i Pawła w Łucku.