Kościół św. Floriana w Szarogrodzie: bazylika o falistej sylwecie

Święty Florian w herbie Szarogrodu gasi ogień dzbanem wody. Kościół jego imienia sam kilka razy podnosił się z pożarów i ruiny.

W skrócie

Historia

Szarogród założył kanclerz i hetman wielki koronny Jan Zamoyski. W latach 1590–1595 jego kosztem zbudowano tu niewielki murowany kościół. Według portalu Kościoła rzymskokatolickiego na Ukrainie 3 listopada 1596 roku konsekrował go biskup Paweł Wołucki pod wezwaniem świętego Floriana, patrona rodu Zamoyskich; inne źródła podają jako dzień otwarcia 3 listopada 1595 roku. Parafia otrzymała od fundatora wieś i inne dobra, a syn założyciela Tomasz Zamoyski później powiększył jej uposażenie. W tych samych latach w mieście wznoszono twierdzę, a w 1589 roku — murowaną synagogę.

W 1648 roku, podczas wojny kozacko-polskiej, kościół zniszczono. Potem nastał okres panowania tureckiego, gdy świątynia stała w ruinie, a parafia przestała istnieć. W 1716 roku z inicjatywy biskupa Stefana Rupniewskiego odnowiono parafię, w 1717 roku rozpoczęto odbudowę kościoła, a przyspieszyła ona po 1739 roku. W 1750 roku ołtarz główny poświęcono Chrystusowi Ukrzyżowanemu, a boczne — świętym Antoniemu, Janowi Nepomucenowi, Annie i Zwiastowaniu. W 1829 roku w kościele było już dziewięć ołtarzy i drewniana dzwonnica z trzema dzwonami. Obecny wygląd kościół uzyskał w 1844 roku: przebudowano wtedy fasadę, gontowy dach zastąpiono blaszanym i odnowiono wnętrze. Kolejną restaurację przeprowadzono na początku XX wieku.

W latach 30. XX wieku władza sowiecka zamknęła świątynię i zamieniła ją na magazyn; ołtarze zniszczono, dzwonnicę rozebrano. W czasie okupacji niemiecko-rumuńskiej wznowiono nabożeństwa, a na przełomie lat 50. i 60. wierni obronili parafię przed likwidacją. W 1993 roku przy kościele powstał klasztor franciszkanów. W 2017 roku świątynię i Drogę Krzyżową ogłoszono Sanktuarium Męki Pańskiej, a w 2024 roku — Ogólnoukraińską Kalwarią.

Architektura

Kościół to trzynawowa bazylika z wysoką nawą główną i niższymi bocznymi. Wnętrze nakrywa sklepienie kolebkowe z lunetami nad oknami; sklepienie pokrywa ornamentalna dekoracja malarska w typie groteski, którą źródła datują na czas budowy lub odbudowy z 1717 roku. Wzdłuż ścian umieszczono czternaście płaskorzeźb wysokich z barwionego alabastru w ramach-portalach — stacje Drogi Krzyżowej; CREDO uważa je za późniejsze od samej świątyni. Według przewodnika Dmytra Małykowa w ołtarzu głównym znajduje się krucyfiks dawnych mistrzów włoskich, a w zakrystii przechowywany jest dawny portret Jana Zamoyskiego. W 2007 roku szarogrodzkie centrum historyczno-kulturalne, do którego należy kościół, zostało laureatem konkursu „Siedem cudów Winnicczyzny”.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Fasada główna z attykami

Wystrój fasady jest powściągliwy, ale sylweta — nie. Faliste zarysy attyk nad nawami bocznymi powtarzają się w wysokiej attyce środkowej, którą wieńczy niewielki półkolisty szczyt z krzyżem. Fasada czyta się jak trzy głosy śpiewające jedną melodię na różnych wysokościach.

Brama

Do zespołu kościoła należą brama z XVIII wieku, ogrodzenie z płaskorzeźbą, figura świętego Floriana i fontanna. Brama wyznacza pierwszy próg: od ulicy miasta do dziedzińca, od dziedzińca — do świątyni.

Kamień i materiał

Ściany wzniesiono z łamanego wapienia — kamienia, którego nie ciosa się w regularne bloki, lecz układa tak, jak wyszedł z kamieniołomu, wyrównując zaprawą. Taki mur następnie się tynkuje i bieli, więc kamień kryje się pod jasną powierzchnią, a formę budynku wyznaczają jedynie linie attyk i gzymsów.

Wapień jest materiałem wyrozumiałym w obróbce, ale wrażliwym na wodę. Biała powierzchnia fasady w takiej świątyni to nie tylko kolor, lecz warstwa ochronna, którą trzeba w porę odnawiać.

Płaskorzeźby Drogi Krzyżowej to dobry przykład tego, jak rzeźba staje się częścią drogi modlitwy, a nie tylko dekoracją. Inna podolska murowana świątynia o równie dramatycznych losach to cerkiew Pokrowy w Sutkowcach.