Katedra Świętych Piotra i Pawła w Kamieńcu Podolskim: Matka Boża na minarecie

Nad dachem katolickiej katedry stoi minaret. Na minarecie — Matka Boża, stąpająca po półksiężycu. Rzadko się zdarza, by jeden budynek opowiadał historię wojny i pokoju bez jednego słowa.

W skrócie

Adres	Kamieniec Podolski, Stare Miasto, przy placu Katedralnym
Zbudowano	pierwsza świątynia — XIV w. (drewniana); murowana — koniec XV — początek XVI w.; przebudowa 1742–1757
Typ	trójnawowy kościół z kaplicami bocznymi, minaretem, wolnostojącą dzwonnicą i bramą
Materiał	mur; figura na minarecie — złocona miedź
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym (nr ochronny 220132/1)
Kościół	Kościół rzymskokatolicki, katedra diecezji kamienieckiej

Historia

Pierwsza świątynia w tym miejscu była drewniana. Wiąże się ją z ustanowieniem diecezji kamienieckiej w 1375 roku (według innych danych — w 1373 lub 1378) oraz z książętami Koriatowiczami, którzy — według „Zabytków architektury Ukrainy” — ją ufundowali. Na przełomie XV i XVI wieku, prawdopodobnie za biskupa Jakuba z Buczacza, katedrę przebudowano w kamieniu; źródła wiążą jej budowę także z biskupem Pawłem z Bojańczyc. W ciągu XVI wieku dobudowano do niej kaplice i prezbiterium.

W 1672 roku po oblężeniu Kamieniec zajęły wojska sułtana Mehmeda IV. Katedra stała się głównym meczetem miasta, a przy jej zachodniej ścianie zbudowano minaret. Osmanie władali miastem 27 lat. W 1699 roku, na mocy pokoju w Karłowicach, Podole wróciło do Polski, a katedrę ponownie poświęcono jako katolicką.

Minaretu postanowiono nie burzyć. Biskup Mikołaj Dembowski zamówił dla niego figurę Matki Bożej; ustawiono ją 10 maja 1756 roku. W latach 1737–1755 wnętrze odnowiono w stylu późnego baroku (w niektórych źródłach przebudowę datuje się na 1742–1757); kamenca.net podaje Jana de Witte jako prawdopodobnego autora projektu bramy triumfalnej. Na cześć wizyty króla Stanisława Augusta w 1781 roku wzniesiono łuk triumfalny (źródła podają rok 1781 lub 1782).

W 1936 roku świątynię zamknięto (według innych danych — w 1930 lub 1935) i przekształcono w muzeum; od lata 1941 do czerwca 1945 roku ponownie odprawiano w niej nabożeństwa, a od 1946 roku działało muzeum ateizmu. W 1990 roku katedrę zwrócono wiernym — pierwsza msza odbyła się 29 czerwca 1990 roku (według innych danych świątynię przywrócono w 1991).

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” zawiera przekazy i legendy: są zapisane w źródłach, ale nie mają potwierdzenia w dokumentach.

Epoka 1. Świątynia drewniana i wczesna murowana

1. 1375

   Papież Grzegorz XI na prośbę króla Ludwika Węgierskiego ustanowił diecezję kamieniecką; jej pierwszym biskupem był dominikanin Wilhelm. Pierwsza świątynia katedralna była prawdopodobnie drewniana. Data w źródłach się waha: 1373 ^[1], 1375 ^{[2, 7, 8]}, 1378 ^[5]; według recenzji książki K. R. Prokopa ustanowienie przypada na lata 1379–1384, nie później niż 1387 ^[13]. Dokładna data założenia samej świątyni jest nieznana ^[2].

2. XV – początek XVI w.

   Pojawia się murowany kościół. Przypisuje się go biskupowi Jakubowi z Buczacza (1502–1517) ^{[2, 5, 8]}; anglojęzyczna Wikipedia datuje jego budowę na XVI w. ^[1].

3. Po 1483

   Według W. Rożkowa murowaną świątynię zaczęto wznosić za biskupa Macieja ze Starej Łomży; budowę ukończył biskup Piotr z Lesewa. ^[6]

4. XVI – XVII w.

   Do katedry dobudowano kaplice przy fasadzie zachodniej oraz od południa; według Z. Bani datuje się je na lata 1547–1563, 1627–1640 i około 1640. ^[3]

Epoka 2. Meczet

1. 1672

   Pod koniec sierpnia wojsko osmańskie zajęło Kamieniec (oblężenie rozpoczęło się 18 sierpnia; polska załoga opuściła miasto 30 sierpnia). ^[15]

2. 1672–1699

   Katedrę przekształcono w główny meczet miasta, atrybuty chrześcijańskie usunięto. Pierwszym imamem mianowano Jusufa-efendi, a 20 osób pomagało przy nabożeństwach (według kamenca.net). Panowanie osmańskie trwało 27–28 lat ^{[1, 2, 4, 6, 9, 11, 12]}.

3. Po 1672

   Minaret zbudowano na fasadzie zachodniej, na podstawie zamurowanej renesansowej kaplicy z XVI w. Wysokość — 36,5 m, wewnątrz 136 kamiennych stopni (inne źródła: 135 i 145); na wysokości 25 m jest przymocowany do ściany zachodniej ^{[2, 3, 4, 5, 8, 9, 12]}. Z. Bania uważa „około 1690 r.” za najczęściej przyjmowaną datę ^[3]. Drugi minaret planowano na fasadzie północnej, ale go nie zbudowano ^{[2, 3]}.

4. 1687

   Francuski podróżnik F. Dupont opisał wiosną dwa minarety; w sprawozdaniach z 1699 r. wspomniano tylko jeden. Według Z. Bani ^[3].

5. 1699, 22 września

   Strona turecka przekazała Polsce klucze od miasta; katedra znów stała się katolicka. Jabłonowski wyceniał turecką chorągiew na 80 tysięcy lei; na cmentarzu było prawie dwieście tureckich nagrobków (według Z. Bani) ^{[2, 3]}.

Epoka 3. Barok i brama triumfalna

1. 1700, 3 lipca; 1704

   Biskup Jan Gniński uroczyście wszedł do kościoła; wystrój i odnowę ukończono w 1704 r. Według kamenca.net ^[2].

2. 1737–1755

   Wnętrze odnowiono w stylu późnego baroku. ^{[2, 8, 9]}

3. 1754

   Kapituła ustawiła tablicę w podziękowaniu biskupowi Mikołajowi Dembowskiemu. Według kamenca.net ^[2].

4. 1756, 10 maja

   Na minarecie ustawiono złoconą miedzianą figurę Matki Bożej o wysokości około 3,5 m, z wieńcem z dwunastu gwiazd; ustawiono ją za biskupa Mikołaja Dembowskiego. Według kamenca.net figurę wykonano w Gdańsku ^{[2, 3, 6, 8, 9]}. Mogła ją poprzedzać wcześniejsza figura (Z. Bania datuje ją na 1699 r., N. Malcewa pisze, że była drewniana) ^{[3, 10]}.

5. 1781–1782

   Król Stanisław August Poniatowski odwiedził Kamieniec; na jego cześć, z inicjatywy biskupa Adama Krasińskiego, zbudowano bramę triumfalną o wysokości 10,6 m. Według kamenca.net brama pochodzi z 1782 r.; Turpravda podaje rok 1781. ^{[2, 5]}

Epoka 4. XIX wiek

1. 1853–1860

   Giovanni Sampini ozdobił malowidłami południową kaplicę Niepokalanego Poczęcia; w latach 50. XIX w. zamontowano organy wiedeńskiego mistrza K. Hessego (972 piszczałki). Według kamenca.net ^[2].

2. 1862, 29–30 czerwca

   Pożar uszkodził dach i wyposażenie; nabożeństwa wznowiono 7 grudnia 1862 r. Według W. Rożkowa ^[6].

3. 1866, 5 czerwca

   Diecezję kamieniecką zniesiono; katedra stała się kościołem parafialnym. ^{[6, 7]}

4. 1874–1876

   Rzeźbiarz Wiktor Brodzki wykonał nagrobek Laury Przezdzieckiej z marmuru karraryjskiego (około 4 t); w 1938 r. przeniesiono go z Czarnego Ostrowa. ^{[2, 5]}

Epoka 5. XX wiek

1. 1918–1919

   Diecezję przywrócono i kościół ponownie stał się katedrą: według GCatholic w 1918 r., według W. Rożkowa 8 grudnia 1919 r. ^{[6, 7]}

2. 1922

   Świątynię splądrowano. Według W. Rożkowa ^[6].

3. 1930–1936

   Władze sowieckie zamknęły świątynię i umieściły w niej muzeum religii i ateizmu. Daty się różnią: 1930 ^{[5, 6]}, 1935 ^{[7, 9]}, 14 maja 1936 ^[1].

4. 1938

   Nagrobek Laury Przezdzieckiej przeniesiono do kaplicy Niepokalanego Poczęcia. ^{[2, 5]}

5. 1941–1945, 4 czerwca

   Latem 1941 r. świątynię otwarto dla nabożeństw; działała do 4 czerwca 1945 r. ^{[1, 6]}

6. 1946

   Budynek przekazano muzeum krajoznawczemu, później muzeum ateizmu. ^{[1, 6]}

7. Lata 70.; lata 90.

   Podczas wykopalisk przy Bramie Polskiej znaleziono płytę z końca XV – początku XVI w.; w latach 90. umieszczono ją w filarze wewnątrz katedry. Według kamenca.net ^[2].

8. 1990, 13 i 29 czerwca

   Świątynię zwrócono wiernym (13 czerwca); pierwsza msza odbyła się 29 czerwca 1990 r. Według GCatholic — 16 stycznia 1991 r. ^{[1, 7, 9]}

Epoka 6. Współczesność

1. 1991

   Biskupem odnowionej diecezji kamieniecko-podolskiej mianowano Jana Olszańskiego; od 2002 r. kieruje nią Leon Dubrawski (stan na 2008 r.). Według ^[13].

2. 2007, 29 czerwca

   Przy katedrze odsłonięto brązowy pomnik Jana Pawła II o wysokości 2,55 m (napis „Totus Tuus”). Według kamenca.net ^[2].

Utracone i odtworzone

Architektura

Katedra to trójnawowy budynek, w którym odłożyły się co najmniej cztery epoki: wczesna świątynia murowana, gotyckie cechy w oknach i we wnętrzu, barok XVIII wieku i osmański minaret. Obok stoi osobna dzwonnica.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Minaret z figurą Matki Bożej

Wysokość minaretu najczęściej podaje się jako 36,5 metra; według polskiego badacza Zdzisława Bani — około 25 metrów. Według „Zabytków architektury Ukrainy” wewnątrz znajdują się kręcone schody na 136 stopni, a na wysokości 25 metrów minaret jest przymocowany do ściany zachodniej metalowym ściągiem. Figura ma wysokość około 3,5 metra: Matka Boża z rozpostartymi rękami stoi na półksiężycu i kuli ziemskiej, nad głową ma wieniec z dwunastu gwiazd.

Łuk triumfalny

Barokową bramę z 1781 roku zdobią rzeźby aniołów i świętego Jana Nepomucena. Bramę wiąże się z wizytą króla Stanisława Augusta w Kamieńcu w 1781 roku (według kamenca.net zbudowano ją w 1782 roku).

Kamień i materiał

Minaret stoi na kamieniu z przeszłości samej katedry: według „Zabytków architektury Ukrainy” do jego podstawy wykorzystano zamurowaną kaplicę z XVI wieku przy fasadzie zachodniej. Figurę Matki Bożej z 1756 roku wykonano z miedzi i pozłocono; sprowadzono ją z Gdańska. W kaplicy katedry znajduje się nagrobek Laury Przezdzieckiej z marmuru karraryjskiego, dzieło Wiktora Brodzkiego (w źródłach także Brodski) z lat 1874–1876.

Warto zauważyć, jak tu rozstrzygnięto spór materiałów. Minaret pozostawiono jako cokół — wysokość była już zbudowana. Na szczycie, na wietrze i w deszczu, ustawiono złoconą miedź. Marmur trafił do wnętrza, pod dach. Każdy materiał znalazł się tam, gdzie najłatwiej mu służyć — i tak właśnie warto myśleć, projektując rzeźbę dla świątyni. Kolejna świątynia Podola w naszym Przewodniku to cerkiew Pokrowy w Sutkowcach.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Wilhelm — dominikanin, pierwszy biskup kamieniecki (1375).
• Jakub z Buczacza — biskup (1502–1517), któremu przypisuje się budowę świątyni murowanej.
• Maciej ze Starej Łomży, Piotr z Lesewa — biskupi, za których, według W. Rożkowa, wznoszono i ukończono murowaną katedrę.
• Mehmed IV — sułtan osmański, za którego świątynię przekształcono w meczet.
• Jusuf-efendi — pierwszy imam meczetu.
• Jan Gniński — biskup, który uroczyście wszedł do kościoła w 1700 r.
• Mikołaj Dembowski — biskup, zamawiający figurę Matki Bożej (1756).
• Jan de Witte — architekt, prawdopodobny autor projektu bramy triumfalnej (według kamenca.net).
• Adam Krasiński — biskup, inicjator bramy Stanisława Augusta.
• Stanisław August Poniatowski — król, na którego cześć zbudowano bramę.
• Giovanni Sampini — malarz polichromii południowej kaplicy (1853–1860).
• Karl Hesse — budowniczy organów z Wiednia.
• Wiktor Brodzki, Laura Przezdziecka — rzeźbiarz i osoba, której nagrobek (1874–1876) znajduje się w katedrze.
• Jan Olszański, Leon Dubrawski — biskupi po 1991 r.
• Jan Jerzy Wołodyjowski — obrońca Kamieńca w 1672 r.

Jak cytować