Cerkiew Zmartwychwstania w Sumach: pierwsza kamienica miasta, a w niej dwie świątynie

Pierwszy kamienny budynek Sum to nie pałac ani ratusz, lecz cerkiew, w której pod jednym dachem zmieściły się dwie świątynie: ciepła na dole i zimna na górze. Pułkownik, który ją założył, nie dożył konsekracji, a miasto wyrosło wokół jego zamysłu.

W skrócie

Adres	plac Niezależności 19, Sumy
Zbudowano	koniec XVII w.; konsekrowana 23 października 1702; budowa trwała jeszcze kilka lat
Fundatorzy	pułkownicy Herasym i Andrij Kondratiewowie
Typ	trójdzielna, trójwierzchowa, dwukondygnacyjna świątynia; dolna cerkiew św. Andrzeja Pierwszego Powołanego, górna — Zmartwychwstania Pańskiego
Dzwonnica	1906, ośmiobok na czworoboku z przejazdem w łuku
Restauracja	ukończona w 1978 według projektu architekt-konserwator M. Howdenko
Przekaz	o zamurowanej w murach siostrze (lub córce) pułkownika Kondratiewa
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym; sobór katedralny eparchii sumskiej PCU

Historia

Za założyciela Sum uważa się Herasyma Kondratiewa, pierwszego pułkownika sumskiego pułku słobodzkiego. Kamień węgielny pod murowaną cerkiew położył on, według przekazu, trzydzieści lat po założeniu miasta. Budowa rozciągnęła się na lata: Herasym zmarł prawdopodobnie w 1701 roku, a dzieło dokończył jego syn Andrij, zmarły w 1708 roku. 23 października 1702 roku świątynię konsekrowano; w Sumach ten dzień uważa się za dzień jej urodzin. Konsekracja nie oznaczała końca prac — trwały jeszcze kilka lat.

Cerkiew od razu stała się rodową kaplicą grobową Kondratiewów. Dolną świątynię poświęcono apostołowi Andrzejowi Pierwszemu Powołanemu, a górną — Zmartwychwstaniu Pańskiemu.

Dalsze dzieje źródła przedstawiają różnie. Strona miejskiej wspólnoty pisze, że w 1791 roku cerkiew całkowicie spłonęła i odbudowano ją dopiero na początku XIX wieku; Wielka Encyklopedia Ukraińska o tym pożarze nie wspomina. Odnotowuje natomiast inne zmiany: w połowie XIX wieku nad północnym i południowym gankiem nadbudowano drugie kondygnacje, a główne wejście przeniesiono z elewacji zachodniej na północną i dobudowano kryte schody do górnej cerkwi. Pod koniec XIX wieku pierwotną dzwonnicę z namiotowym dachem rozebrano, w 1906 roku wzniesiono nową, a w latach 10. XX wieku do jej zachodniej ściany dobudowano korpus z ośmioboczną kaplicą.

Za władzy sowieckiej świątynię wykorzystywano jako magazyny obwodowego zaopatrzenia i jako hotel robotniczy. Po 1945 roku miejscowe władze nieraz próbowały cerkiew zniszczyć; w 1966 roku podjęto nawet decyzję o rozbiórce, ale później budynek przekazano Sumskiemu Muzeum Sztuki. W 1978 roku zakończono restaurację cerkwi i dzwonnicy według projektu architekt-konserwator M. Howdenko i urządzono tu ekspozycję ludowej sztuki zdobniczej Sumszczyzny.

Cerkiew zwrócono wiernym w 1996 roku (według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej — w 2000 roku) i stała się soborem katedralnym eparchii sumskiej; od 2019 roku to sobór katedralny Świętego Zmartwychwstania Prawosławnej Cerkwi Ukrainy. W grudniu 2002 roku miasto obchodziło trzechsetlecie świątyni. Rankiem 11 września 2025 roku rosyjski dron trafił w elewację soboru na wysokości drugiej kondygnacji; nikt nie ucierpiał.

Architektura

Świątynia jest trójdzielna i trójwierzchowa, jak drewniane cerkwie Słobożańszczyzny, ale murowana i dwukondygnacyjna. Prezbiterium i nawa są kwadratowe w rzucie — 5,5 × 5,5 m i 7,7 × 7,7 m, babiniec prostokątny, 5 × 6 m. Każdą część wieńczy kopuła; środkowy wierzch sięga 35 m do krzyża i jest dwa razy wyższy od bocznych. Środkowa kopuła ma dwa załomy i latarnię. Z trzech stron do świątyni przylegają prostokątne przedsionki.

Kompozycja jest krzyżowa, piramidalna i centralna: bryły narastają ku środkowemu wierzchowi. Cerkiew stała się pierwszym murowanym budynkiem miasta i, według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej, jego główną dominantą architektoniczną: stoi pośrodku historycznego placu Piotrowskiego (obecnie plac Niezależności) i zamyka perspektywę ulicy Woskresenśkiej. Dwukondygnacyjność podkreśla na elewacjach szerokie belkowanie. Dolną cerkiew nakrywają niskie sklepienia odcinkowe z lunetami; przejście do ośmioboku wykonano za pomocą stożkowych trompów.

Wielka Encyklopedia Ukraińska zalicza świątynię do najwybitniejszych dzieł słobodzkiej szkoły architektonicznej XVII–XVIII wieku i widzi w niej połączenie tradycji ukraińskich z elementami architektury moskiewskiej końca XVII wieku. Dzwonnica z 1906 roku ma formy neobarokowe z pojedynczymi elementami neobizantyjskimi.

Poniżej dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Wierzch środkowy

Środkowa kopuła z dwoma załomami i latarnią wznosi się na 35 m i jest dwa razy wyższa od bocznych. To ona nadaje sylwecie świątyni piramidalny kształt.

Dzwonnica

Kwadratowa w rzucie dzwonnica typu „ośmiobok na czworoboku” ma w pierwszej kondygnacji przejazd zamknięty łukiem. Jej całkowita wysokość równa się wysokości środkowego wierzchu cerkwi.

Szczegóły, które łatwo przeoczyć

Dwie świątynie, dwie temperatury. Dolna cerkiew była ciepła, górna — zimna. Tak w dawnych świątyniach rozwiązywano kwestię nabożeństw sezonowych: niską dolną cerkiew pod sklepieniami odcinkowymi łatwiej było ogrzać, a wysoka górna pod kopułą służyła głównie latem. Problem codzienny stał się architekturą.

Okna jak strzelnice. Strona miejskiej wspólnoty zwraca uwagę na niezwykle grube mury i głęboko w nie wcięte okna, przypominające strzelnice: kamienna świątynia na pograniczu mogła służyć także za schronienie. Tamtour również pisze o funkcjach obronnych, typowych dla kamiennych świątyń do końca XVIII wieku.

Legenda o zamurowanej siostrze. Najbardziej znany sumski przekaz opowiada, że siostra pułkownika Maria (w innej wersji — córka) stanęła na czele zbójeckiej bandy, a po jej schwytaniu rodzina postanowiła zamurować ją w murach cerkwi. Strony turystyczne dodają opowieści o przejściach do Pseła i szczątkach kobiecego ciała znalezionych w podziemiach, ale naukowego potwierdzenia brak. Duchowni świątyni legendzie zaprzeczają.

Świątynia, którą chciano zburzyć. Decyzji z 1966 roku o rozbiórce najstarszego budynku miasta nie uchylono od razu: budynek uratowało przekazanie muzeum sztuki. Restauracja z 1978 roku nadała świątyni obecny wygląd, ale, jak zauważa „Ukraińska Prawda”, autentycznego wyglądu sobór nie zachował.

Data obchodzona jak urodziny. Na konsekrację 23 października 1702 roku, według przekazu, zebrali się niemal wszyscy mieszkańcy miasta. Tego roku Sumy miały własną murowaną świątynię wcześniej niż jakikolwiek inny kamienny budynek.

Dzwonnica na równi ze świątynią. Nowa dzwonnica z 1906 roku nie próbuje przewyższyć cerkwi: jej całkowita wysokość, według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej, równa się wysokości środkowego wierzchu. Dwa pionowe akcenty stoją obok siebie na równi i żaden nie odbiera drugiemu głównej roli. Przejazd w łuku w jej pierwszej kondygnacji działa jak brama na dziedziniec cerkiewny.

Kaplica dostawiona do dzwonnicy. W latach 10. XX wieku do zachodniej ściany dzwonnicy dobudowano korpus z ośmioboczną kaplicą. Dzwonnica z namiotowym dachem, od której wszystko się zaczęło, nie przetrwała: rozebrano ją jeszcze pod koniec XIX wieku, a dzisiejsza dzwonnica to już inna budowla, inna epoka i inny język form.

Ślad 2025 roku. Dron trafił w elewację na wysokości drugiej kondygnacji. Uszkodzenie elewacji to najnowsza warstwa w historii budynku, który, według danych miejskiej wspólnoty, przetrwał pożar, a także magazyn i groźbę rozbiórki.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Cerkiew i dzwonnica są murowane; grube ściany, na które zwraca uwagę strona miejskiej wspólnoty, dźwigają dwie kondygnacje i trzy wierzchy. Plastykę elewacji wyznaczają nie drobne ozdoby, lecz duże podziały: szerokie belkowanie między kondygnacjami, rytm okien, narastanie brył ku środkowej kopule. We wnętrzu dolnej cerkwi forma wynika z konstrukcji — sklepienia odcinkowe z lunetami, stożkowe trompy pod ośmiobokiem.

Dwukondygnacyjna świątynia stawia przed budowniczymi pytanie, które i dziś rozstrzyga się na rysunku przed wszystkim innym: jak przejść z kondygnacji na kondygnację tak, by schody nie zjadły przestrzeni i nie złamały osi. Historia sumskiej cerkwi, w której nad gankami później nadbudowywano drugie kondygnacje, pokazuje, że te pytania wracają raz po raz. Dlatego schody i posadzki w świątyni warto projektować razem z architekturą, a nie po niej.

Inna słobodzka świątynia w kamieniu to sobór Pokrowy w Ochtyrce. O kształtowaniu przestrzeni ołtarzowej przeczytasz w artykułach górne miejsce oraz ołtarz i stół ofiarny.