Górne miejsce w prezbiterium: czym jest i gdzie się znajduje

W świątyni jest miejsce, na które prawie nikt nie patrzy, bo znajduje się za plecami kapłana. Leży w samej głębi absydy, pod konchą, gdzie zwykle jest mozaika lub malowidło, i od wejścia go nie widać: zasłaniają je ikonostas i ołtarz (prestoł). A jednak właśnie ku temu punktowi zmierza cała linia świątyni od progu. To górne miejsce.

Słowo „górne” oznacza „wysokie”, „wyższe”. Niegdyś była to cała budowla: półkole stopni z tronem biskupa pośrodku i ławami dla kapłanów. W małych świątyniach zredukowano je do podwyższenia i jednego krzesła, a gdzieniegdzie do krzyża na ścianie. Ale miejsce zostało tam, gdzie było. Poniżej omówimy, skąd się wzięło, co z niego pozostało i co musi rozstrzygnąć ten, kto je zamawia.

W skrócie

• Górne miejsce znajduje się w prezbiterium za ołtarzem (prestołem), pośrodku absydy, przy ścianie wschodniej. Tradycyjnie się je podwyższa.
• W dawnych świątyniach stała tam katedra biskupa otoczona ławami dla duchowieństwa. Tę budowlę nazywa się syntrononem.
• Syntronon jest opisany w źródłach co najmniej od V wieku. Zachowały się przykłady w Konstantynopolu, Torcello; znany jest tron w Rawennie.
• Przed górnym miejscem w parafiach prawosławnych stawia się lampkę, za ołtarzem — siedmioramienny świecznik.
• W małej świątyni górne miejsce może być skromne: podwyższenie, stopnie, miejsce na krzyż lub ikonę. Skalę i formę określa przełożony.
• Kamień nadaje się na stopnie i platformę, ale projekt trzeba uzgodnić z kapłanem przed zamówieniem.

Czym jest górne miejsce i gdzie się znajduje?

Górnym (wysokim) nazywa się miejsce za ołtarzem przy wschodniej ścianie prezbiterium, zwykle podwyższone. To środek absydy: jeśli stanąć twarzą do ikonostasu, górne miejsce będzie za ołtarzem, w głębi prezbiterium.

W tradycji prawosławnej na górnym miejscu stoi katedra biskupa, a po obu jej stronach siedziska dla kapłanów. Miejsce to tłumaczy się jako znak obecności Chrystusa, który przewodniczy nabożeństwu, nawet gdy biskupa nie ma. W opisie parafii Prawosławnego Kościoła w Ameryce dodano: podczas liturgii kapłani, którzy uosabiają apostołów, siedzą po obu stronach biskupa, a nad górnym miejscem wisi ikona Zbawiciela. Taka katedra jest zazwyczaj tylko w soborach i dużych monasterach.

W opisie greckokatolickim, przedstawionym w referacie jubileuszowym w kanadyjskiej parafii (2014), to miejsce to „szczególne siedzisko w absydzie prezbiterium”, a jego znaczenie wyjaśniono inaczej: „przedstawia Boga Ojca” i tylko biskup na nim zasiada, kapłani tam nie siadają. Obie tradycje różnie objaśniają treść, ale jednakowo wskazują miejsce: za ołtarzem, w głębi wschodniej absydy.

Czym jest syntronon i skąd się wziął?

Syntronon (gr. „wspólne siedzisko”) to półkolista budowla ze stopni lub ław, biegnąca wzdłuż wewnętrznego obrysu absydy, a pośrodku mająca katedrę biskupa. Słowo występuje w źródłach co najmniej od V wieku. W tradycji prawosławnej uważa się, że syntronony zaczęto urządzać już w IV wieku.

Idea jest prosta i obrazowa. Autorzy wczesnochrześcijańscy porównywali biskupa siedzącego pośród prezbiterów z Chrystusem pośród uczniów. Według bizantyjskiej interpretacji z VIII wieku, przypisywanej Pseudo-Germanowi, wstąpienie biskupa na syntronon oznacza zarówno ofiarę Chrystusa, jak i późniejszą chwałę.

Dlatego syntronon to nie po prostu siedzisko. Ma wysokość, ma następstwo stopni, ma postać centralną i tych, którzy siedzą obok. Jest też szczegół praktyczny: budowle wznoszono na tyle wysokie, by pod nimi i wzdłuż ściany absydy pozostawało przejście.

Nie wszędzie syntronon miał kształt półkola: niektóre świątynie wybierały proste rzędy siedzisk, zwrócone ku sobie po obu stronach części ołtarzowej.

Gdzie można zobaczyć syntronon: przykłady zabytków

Hagia Irene w Konstantynopolu (Stambuł). Jej syntronon należy do dobrze zachowanych w Konstantynopolu. Datowania w źródłach się rozchodzą: „Encyklopedia sztuki i archeologii wczesnochrześcijańskiej” (Eerdmans) odnosi go do VI wieku, a prawosławny leksykon wiąże siedmiostopniowy syntronon z „kyklionem” (sklepionym przejściem pod nim) z odbudową świątyni około 753 roku za Konstantyna V. Siedem poziomów, a nie jeden fotel.

Hagia Eufemia w Konstantynopolu. Drugi zabytek z VI wieku, który „Encyklopedia sztuki i archeologii wczesnochrześcijańskiej” (Eerdmans) wymienia wśród zachowanych syntrononów. Wraz z Hagią Irene należy do najlepiej zachowanych przykładów.

Torcello, katedra Santa Maria Assunta (Laguna Wenecka). Katedrę założono w 639 roku, ostatecznie przebudowano i konsekrowano w 1008 roku za biskupa Ottona Orseola. W 864 roku za biskupa Adeodata II wzniesiono syntronon, który „wypełnia centralną absydę”, a pod nim urządzono kryptę.

Rawenna. Najbardziej znany jest tu zabytek nie architektoniczny, lecz meblarski: katedra arcybiskupa Maksymiana, wykonana mniej więcej w latach 545–553, drewniana z rzeźbionymi płytkami z kości słoniowej z motywem winorośli. Umieszczano ją pośrodku absydy katedry, z ławami dla kapłanów-pomocników po bokach; obecnie znajduje się w Muzeum Arcybiskupim w Rawennie. Niedaleko Rawenny stoi bazylika Sant’Apollinare in Classe, konsekrowana przez Maksymiana 9 maja 549 roku; na mozaice w jej absydzie święty Apolinary modli się pośród dwunastu baranków.

Sobór Sofijski w Kijowie. W przeglądzie architektury soboru opublikowanym w „Annals of UVAN” (1954) wspomniano marmurowy tron metropolity, ozdobiony mozaiką, w absydzie głównego prezbiterium, oraz syntronon głównego prezbiterium. Tamże podano, że zdobienie tych elementów łączy bizantyjską rzeźbioną plecionkę z miejscowym motywem inkrustacji trójkątami równobocznymi. A zatem w kijowskim soborze, zbudowanym w XI wieku, górne miejsce jest kamienne i zdobione.

Lampka, siedmioramienny świecznik i krzyż zaołtarzowy

Za ołtarzem zwykle stawia się siedmioramienny świecznik: lichtarz na siedem świec. Czasem umieszcza się tam także duży krzyż. Siódemka nie jest tu przypadkowa; w opisie opublikowanym przez parafię serbską zaznaczono, że siedmioramienny świecznik stawia się za świętym stołem, „bo siedem to liczba święta”.

Przed ikoną Zbawiciela na górnym miejscu płonie lampka. W opisie parafii Prawosławnego Kościoła w Ameryce nazywa się ją „wysokim światłem” (High Light), a sama ikona znajduje się nad katedrą.

W małej świątyni ten układ się kurczy. Siedmioramienny świecznik, krzyż i lampkę rozmieszcza się odpowiednio do przestrzeni absydy: gdzie dokładnie, decyduje przełożony wraz z projektantem.

Kto siedzi na górnym miejscu?

Ogólna zasada dotyczy całego prezbiterium: według opisu parafii Prawosławnego Kościoła w Ameryce przeznaczone jest ono dla tych, którzy sprawują nabożeństwo, a osoby niewyświęcone do posługi w Kościele zazwyczaj nie mają tam wstępu.

Co do samego górnego miejsca, w tradycji prawosławnej biskup wstępuje na nie tylko podczas Boskiej Liturgii, przy Trisagionie. W opisie greckokatolickim dodano, że tylko biskup siedzi na górnym miejscu, a kapłani nigdy tam nie siadają; przechodząc z jednej strony ołtarza na drugą, skłaniają się w stronę górnego miejsca.

A zatem to nie po prostu siedzisko. To znak obecności i traktuje się go odpowiednio.

Jak urządzić górne miejsce w małej świątyni?

Nie ma tu jednego obowiązującego wzoru. Pełnowymiarowa katedra jest zazwyczaj tylko w soborach i dużych monasterach. Dlatego najpierw odpowiada się na kilka pytań o samą świątynię.

• Jaka jest głębokość absydy? Jeśli między ołtarzem a ścianą wschodnią jest mało miejsca, tron z ławami się nie zmieści i wtedy poprzestaje się na podwyższeniu i krzyżu.
• Kto będzie z niego korzystał? Czy będzie przyjeżdżał biskup, czy będą służyć tylko kapłani.
• Co znajdzie się za ołtarzem: ikona, krzyż, siedmioramienny świecznik? Wszystko to musi zachować przejście wokół ołtarza.

Zasada praktyczna jest taka. Górne miejsce powinno odczytywać się jako środek, ale nie przeszkadzać w posłudze. Podwyższa się je o kilka stopni: w Hagii Irene było ich siedem, a w małej świątyni liczbę i wysokość ustala się według projektu prezbiterium i wysokości pomieszczenia, a nie według wzoru.

Materiały: kamień, podwyższenie, stopnie

Kijowski tron metropolity jest marmurowy. Stopnie i platforma w absydzie podlegają codziennemu obciążeniu, dlatego kamień jest naturalnym wyborem także w małej świątyni.

Element	Co jest ważne	Typowe warianty
Podwyższenie (platforma)	Równa powierzchnia, odporna na obciążenie, zgrana z poziomem posadzki prezbiterium	Lity kamień, płyta na podbudowie
Stopnie	Jednakowa wysokość i głębokość, powierzchnia antypoślizgowa	Kamień o powierzchni matowej lub płomieniowanej
Podstawa tronu	Stabilna podstawa pod katedrę	Kamień, drewno
Okładzina tylnej ściany	Jasne tło dla krzyża i ikony	Kamień, malowidło, mozaika

Kamień lepiej wybierać w jednym tonie z ołtarzem (prestołem). Wtedy prezbiterium odczytuje się jako jedną kompozycję: ołtarz, stół ofiarny i górne miejsce nie rywalizują o uwagę. O wyborze skały na ołtarz szerzej opowiada artykuł o materiałach na ołtarz. Wysokość i szerokość stopni dobiera się tak, by wygodnie było wchodzić w szatach liturgicznych, a powierzchnia nie była śliska.

Krótko o innych częściach prezbiterium

Górne miejsce nie stoi osobno: tworzy jedną strukturę z pozostałymi częściami prezbiterium.

• Ołtarz (prestoł, święty stół). Pośrodku prezbiterium, sprawuje się na nim liturgię. W rzucie jest kwadratowy i nakryty dwoma okryciami aż do samej ziemi.
• Stół ofiarny (proskomidijnik). W północnej części prezbiterium, po lewej, jeśli patrzeć z nawy: tu przygotowuje się dary przed liturgią. W opisie serbskim dodano, że niegdyś było to osobne pomieszczenie.
• Diakonikon. Południowa część prezbiterium, gdzie przechowuje się naczynia liturgiczne, księgi i szaty.

Więcej o tym, jak zbudowane są ołtarz i stół ofiarny, jakie mają wymiary i symbolikę, przeczytacie w artykule Ołtarz i stół ofiarny.

Co ustalić przed zamówieniem

• Czy potrzebna jest pełnowymiarowa katedra, czy wystarczy podwyższenie z krzyżem. To decyzja przełożonego, a w świątyniach eparchialnych czasem także eparchii.
• Jaka jest głębokość absydy i jakie wolne przejście zostaje za ołtarzem.
• Liczba i wysokość stopni. Ustala się je według projektu prezbiterium i ujednolica z innymi poziomami posadzki.
• Materiał i kolor: najlepiej uzgodnić z ołtarzem i stołem ofiarnym.
• Co umieścić na górnym miejscu: tron, ikonę Zbawiciela, krzyż, lampkę, siedmioramienny świecznik.
• Dokąd doprowadzić elektryczność albo jak zawiesić lampkę.
• Kto wykonuje i montuje: czy wszystko wykona jeden wykonawca, tak by ołtarz, stół ofiarny i górne miejsce złożyły się w jeden projekt.
• Czy potrzebne są uzgodnienia z eparchią.

Górne miejsce łatwo nie docenić: milczy, nie widać go z nawy. A jednak to ono decyduje, czy prezbiterium stoi jako spójna przestrzeń, czy jako zbiór osobnych przedmiotów. IKONASTONE wykonuje ołtarze, stoły ofiarne i inne elementy prezbiterium z kamienia; wykaz wyrobów znajduje się w dziale Ołtarze. O ogólnej budowie prezbiterium i o jego najważniejszym sprzęcie przeczytajcie także w artykule Ołtarz i stół ofiarny, a o kamiennym ikonostasie, który oddziela prezbiterium od nawy, — w artykule Kamienny ikonostas.