Ołtarz (prestoł) i stół ofiarny (proskomidijnik): czym się różnią i gdzie stoją

W świątyni są rzeczy, które nie mogą być przypadkowe. Ołtarz (prestoł) jest wśród nich strzeżony najpilniej: wokół niego zbudowane jest prezbiterium, a wokół prezbiterium — reszta budowli. Kto po raz pierwszy zamawia wyposażenie dla nowej lub odnawianej świątyni, często widzi w prezbiterium po prostu „dwa stoły” i pyta, po co są dwa. Odpowiedź jest prosta co do treści i niełatwa w skutkach: to dwa różne miejsca, o różnym przeznaczeniu, zasadach dotykania i formie.

Warto objaśniać je razem. Ołtarz bez stołu ofiarnego nie daje wyobrażenia o tym, jak przebiega liturgia, a stół ofiarny bez ołtarza to tylko pomocniczy stolik. Jeden stoi w środku, drugi z boku, a za tą odległością kryje się cały porządek nabożeństwa: co przygotowuje się osobno, a co sprawuje się w najświętszym miejscu.

Poniżej — o tym, gdzie stoją, co na nich leży, z czego się je wykonuje i co należy ustalić przed zamówieniem.

W skrócie

• Ołtarz (prestoł) stoi pośrodku prezbiterium. Sprawuje się na nim liturgię, leżą na nim antymins, Ewangeliarz, krzyż i tabernakulum.
• Stół ofiarny (proskomidijnik) stoi w północnej części prezbiterium, po lewej stronie ołtarza. Przygotowuje się na nim chleb i wino do Komunii; ten obrzęd nazywa się proskomidią.
• Ołtarz uważa się za najświętsze miejsce świątyni: symbolizuje tron Boży, a w starożytności sam ołtarz stawiano nad relikwiami męczenników. Dotykają go tylko wyświęceni.
• Materiał ołtarza bywa w różnych tradycjach różny: w praktyce bizantyjskiej opisuje się zarówno kamień, jak i drewno. Grecy wychodzili od kamienia, w praktyce słowiańskiej częściej drewno.
• Nie ma jednej obowiązującej miary. Jako punkt odniesienia opisy podają wysokość około metra i formę kwadratową.
• Decyzję o formie, materiale, relikwiach i szatach ołtarza podejmuje przełożony świątyni wraz z władzą eparchialną, a nie kamieniarz.

Gdzie stoi ołtarz i co na nim leży?

Ołtarz stoi pośrodku prezbiterium, za ikonostasem. Prawosławny Kościół w Ameryce nazywa go centrum budowli świątynnej. Przez otwarte carskie wrota widać go z nawy.

Stoi wolno, tak by można było go obejść. Tylko w bardzo małych prezbiteriach przysuwa się go czasem do tylnej ściany (według przeglądu anglojęzycznego). Za nim, według opisu Prawosławnego Kościoła w Ameryce, zwykle stawia się siedmioramienny świecznik: zwyczaj ten łączy się ze świątynią jerozolimską.

Na ołtarzu leżą:

• antymins: poświęcona przez biskupa chusta z przedstawieniem Chrystusa złożonego do grobu i czterema ewangelistami w narożnikach; sprawuje się na niej liturgię. Słowo oznacza „zamiast ołtarza”;
• Ewangeliarz: według Prawosławnego Kościoła w Ameryce leży na ołtarzu stale;
• krzyż;
• tabernakulum (artoforion): zwykle w formie niewielkiej świątyni, przechowuje się w nim Dary do Komunii dla chorych i umierających.

Antymins zasługuje na osobne słowa. Według artykułu Jurija Fedoriwa na ołtarzu kładzie się iliton, a antymins rozkłada się na nim na początku liturgii wiernych i składa na końcu tak, że zostaje zawinięty w iliton. A według zwyczaju prawosławnego liturgię sprawuje się na antyminsie nawet wtedy, gdy ołtarz jest konsekrowany i spoczywają w nim relikwie.

Gdzie stoi stół ofiarny i do czego służy?

Stół ofiarny to drugi, mniejszy stół. Stoi w północnej części prezbiterium, po lewej stronie ołtarza, jeśli patrzeć od ołtarza na wschód. Opisy anglojęzyczne nazywają go także stołem przygotowania darów (prothesis).

Tu przygotowuje się dary do sakramentu Komunii. Na stole ofiarnym leżą kielich, diskos, gwiazda (asteriskos), włócznia, łyżeczka, gąbka lub chusta. To wszystko narzędzia proskomidii: obrzędu poprzedzającego liturgię. Do kielicha wlewa się tu wino z wodą, a na zakończenie proskomidii kapłan trzykrotnie okadza stół ofiarny, jak podano w porządku liturgii Prawosławnego Kościoła Ukrainy.

Stół ofiarny również okrywa się ze wszystkich stron, ale relikwii, w odróżnieniu od ołtarza, się w nim nie umieszcza. Według opisu anglojęzycznego mogą go dotykać wyświęceni duchowni wyższych święceń, a także subdiakoni.

Dlaczego ołtarz uważa się za najświętsze miejsce?

W tradycji prawosławnej przyjęto widzieć w ołtarzu obraz niebieskiego tronu. Prawosławny Kościół w Ameryce nazywa go „symboliczną i mistyczną obecnością niebieskiego tronu i stołu Królestwa Bożego”, a liturgię — miejscem „bezkrwawej ofiary”. Stąd też zasady postępowania.

Anglojęzyczny przegląd bizantyjskiego ołtarza pisze, że ołtarza mogą dotykać tylko wyświęceni duchowni wyższych święceń, czyli biskupi, kapłani i diakoni. OrthodoxWiki dodaje subdiakonów. Lista w źródłach się różni, ale kierunek jest jeden: ołtarza dotykają tylko duchowni. Na ołtarzu nie kładzie się niczego niepoświęconego. Według opisu ikony najpierw kładzie się na nim dla błogosławieństwa, a dopiero potem kropi wodą święconą.

W tradycji greckokatolickiej porządek jest podobny. Ukraińska katolicka cerkiew św. Konstantyna (USA) pisze wprost, że do prezbiterium mają wstęp tylko kapłan i jego pomocnicy, a okrycie ołtarza, nazywane tam „prepołe”, przypomina chustę, w którą owinięto ciało Chrystusa.

Dlaczego w starożytności ołtarze stawiano nad relikwiami?

Tu historia i dogmat schodzą się w jednym szczególe. Znane opisy mówią: w pierwszych wiekach liturgię sprawowano na grobach męczenników, a stąd wziął się zwyczaj umieszczania relikwii pod ołtarzem lub w nim. Artykuł Fedoriwa i katechizm są tu zgodne: ołtarze budowano z kamienia, a pod nimi przechowywano relikwie męczenników, i wywodzi się to z katakumb.

Historycy co do katakumb się różnią. Przegląd anglojęzyczny zaznacza, że część badaczy uważa, iż Eucharystię rzeczywiście sprawowano pośród grobowców w rzymskich katakumbach, na sarkofagach męczenników, a inni temu przeczą. Ale w jednym są zgodni: zwyczaj relikwii w ołtarzu ma wczesne korzenie. Katechizm powołuje się na kanon soboru powszechnego z 787 roku (Nicejski II, kanon 7): świątyń nie wolno konsekrować bez relikwii. A sobór trullański, datowany na 691 lub 692 rok, zabronił kapłanom bez pozwolenia biskupa sprawować liturgię w kaplicach domowych w prywatnych domach (kanon 31). Poświęcony przez biskupa antymins stał się, według tego samego katechizmu, widzialnym znakiem takiego pozwolenia.

Współczesny porządek jest taki. Według opisu relikwie umieszcza się w ołtarzu podczas konsekracji świątyni przez biskupa. Jeśli biskup powierza konsekrację kapłanowi, relikwii w ołtarzu się nie umieszcza: biskup sam poświęca antymins i przesyła go przez kapłana.

Z czego wykonuje się ołtarz i jaką ma formę?

O materiale tradycje mówią różnie. Właśnie dlatego lepiej nie wymyślać tu jednej reguły.

• Grecy, według opisu konsekracji w chrześcijaństwie wschodnim, wychodzili z założenia, że ołtarz jest kamienny. W praktyce słowiańskiej wychodzono od drewna.
• Catholic Encyclopedia zaznacza, że górna część greckiego ołtarza powinna być z drewna, przynajmniej z jednej deski. Czyli kamień nie jest tam wymagany, w odróżnieniu od obrządku rzymskiego.
• Prawosławny Kościół w Ameryce pisze o rzeźbionym drewnie lub kamieniu, OrthodoxWiki: „z drewna lub kamienia”.
• Ukraińska katolicka cerkiew św. Konstantyna ma ołtarz główny z marmuru, i to przykład kamienia we współczesnej tradycji greckokatolickiej.

Forma. Źródła zgadzają się co do kwadratu: „aby każdy wymiar był równy” (Catholic Encyclopedia), często „doskonały sześcian” (Prawosławny Kościół w Ameryce).

Wymiary. Opisy cerkiewne i encyklopedyczne nie podają jednej obowiązującej liczby, więc to tylko punkty odniesienia:

• wysokość „około jednego metra” (anglojęzyczny przegląd bizantyjskiego ołtarza);
• sześcian o krawędzi „około metra albo łokcia” (OrthodoxWiki).

Podpory. OrthodoxWiki pisze o jednej lub czterech kolumnach: jedna oznacza Chrystusa, cztery — ewangelistów. Przegląd anglojęzyczny opisuje pięć podpór: po jednej w każdym narożniku i środkową, w której spoczywają relikwie.

Jak okrywa się ołtarz i stół ofiarny?

Szaty ołtarza w skrócie. Ołtarz okrywa się dwoma okryciami. Dolne, według przeglądu anglojęzycznego, jest proste, lniane, przywiązane sznurami i nigdy nie zdejmuje się go po konsekracji: to „szata chrzcielna” ołtarza. Ukraińska katolicka cerkiew św. Konstantyna łączy takie białe haftowane okrycie z chustą, w którą owinięto ciało Chrystusa w grobie. Górne to zdobiona tkanina, często brokat, sięgająca posadzki, w kolorze okresu liturgicznego. Prawosławny Kościół w Ameryce pisze, że barwna szata wyraża boski i niebieski charakter ołtarza.

Stół ofiarny również okrywa się ze wszystkich stron. Antymins, gdy nie jest używany, zawija się w iliton.

Tabela: ołtarz i stół ofiarny

Cecha	Ołtarz (prestoł)	Stół ofiarny (proskomidijnik)
Miejsce	Pośrodku prezbiterium, stoi wolno	Północna część prezbiterium, po lewej stronie ołtarza
Przeznaczenie	Sprawowanie liturgii, miejsce sakramentu Eucharystii	Proskomidia: przygotowanie darów
Co na nim leży	Antymins, Ewangeliarz, krzyż, tabernakulum	Kielich, diskos, gwiazda, włócznia, łyżeczka, gąbka lub chusta
Forma	Kwadrat (sześcian), cztery boki	Stół mniejszy od ołtarza
Materiał	Kamień lub drewno, zależnie od tradycji	Kamień lub drewno
Relikwie	Umieszcza się je podczas konsekracji przez biskupa	Nie umieszcza się
Kto dotyka	Biskupi, kapłani, diakoni (w niektórych opisach także subdiakoni)	Wyświęceni duchowni wyższych święceń i subdiakoni (według opisu anglojęzycznego)

Co ustalić przed zamówieniem

• Tradycja i jurysdykcja. Prawosławny Kościół Ukrainy, Ukraiński Kościół Greckokatolicki czy inna: wpływa to na zwyczaje dotyczące materiału, szat ołtarza i umiejscowienia tabernakulum. Poproście przełożonego o pisemne potwierdzenie wymagań.
• Materiał. Kamień czy drewno, a jeśli kamień, to jaki: lity czy okładzina. Powinien to określić biskup lub przełożony.
• Wymiar. Punkty odniesienia z opisów — wysokość około metra i forma kwadratowa, a ostateczne liczby wyprowadzajcie z planu prezbiterium: przejścia wokół ołtarza, odległość do górnego miejsca i ikonostasu.
• Podpory. Jedna kolumna, cztery nogi czy pięć podpór. Od tego zależy, gdzie znajdą się relikwie.
• Relikwie. Kto będzie konsekrował świątynię: biskup czy upoważniony kapłan. Od tego zależy, czy zostawić w ołtarzu wnękę na relikwie.
• Tabernakulum. Osobny przedmiot na ołtarzu czy wbudowany; jaki ma mieć wygląd.
• Stół ofiarny. Osobno od ołtarza: wymiar, wysokość, półka, okrycie. Powinien stylem odpowiadać ołtarzowi.
• Szaty ołtarza. Tkaniny, kolory, czy potrzebna jest stała nakładka.
• Fundament i posadzka. Kamienny ołtarz ma znaczny ciężar; posadzkę prezbiterium i podwyższenie należy przeliczyć przed montażem.

Podsumowanie

Ołtarz i stół ofiarny różnią się miejscem, przeznaczeniem i zasadami dotykania, ale stoją w jednym prezbiterium i służą jednej liturgii. IKONASTONE wykonuje kamienne ołtarze i stoły ofiarne w wymiarach uzgodnionych z przełożonym; z katalogiem można się zapoznać na stronie Ołtarze. O samym prezbiterium przeczytajcie w przewodniku: Czym jest ikonostas i Z czego robi się ołtarz.