Cerkiew Grecka w Kropywnyckim: świątynia, której nigdy nie zamknięto

W mieście, które wyrosło z twierdzy, jedną z najstarszych świątyń zbudowali nie wojskowi, lecz kupcy. Cerkiew Grecka w Kropywnyckim stoi od ponad dwóch stuleci i, według krajoznawców, nawet w latach radzieckich nie zamknęła drzwi.

W skrócie

Historia

Jelizawetgrad wyrósł wokół twierdzy św. Elżbiety, założonej w 1754 roku na ówczesnej granicy południowej. Większość świątyń miasta powstała dopiero w XIX wieku, a z dziesięciu cerkwi prawosławnych, które stały tu na początku XX wieku, według krajoznawców do naszych czasów przetrwały tylko cztery. Cerkiew Grecka jest jedną z nich.

Drewnianą cerkiew w 1766 roku założyli greccy kupcy Jelizawetgradu. Najpierw poświęcono ją ku czci cesarza Konstantyna, później — ku czci Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej. Nabożeństwa odprawiano po grecku. Parafia liczyła około tysiąca wiernych, choć Grekami, według źródeł, byli tylko kupcy.

W latach 1805–1812 na miejscu drewnianej cerkwi wzniesiono murowaną. W tym samym czasie zbudowano dom dla duchowieństwa, a w 1828 roku — trzykondygnacyjną dzwonnicę z pokojami mieszkalnymi, utrzymaną w tym samym klasycyzmie. W pobliżu świątyni pochowano kilka znanych osób, wśród nich, według biblioteki obwodowej, jedynego syna wodza Michaiła Kutuzowa. Pod koniec XIX wieku, według krajoznawców, świątynię znacznie rozbudowano.

Władza radziecka świątyni nie zamknęła, ale zabrała z niej kosztowności. W 1922 roku skonfiskowano przedmioty liturgiczne. 1 kwietnia 1930 roku zdjęto z dzwonnicy dzwony o łącznej wadze 4 ton 610 kilogramów, a do przetopienia wywieziono jeszcze prawie 80 kilogramów krzyży i okładzin ikon. Mimo to nabożeństwa trwały. W 1944 roku, po zniszczeniu miejskiego soboru Zaśnięcia, katedrę przeniesiono do Cerkwi Greckiej, a ołtarz główny otrzymał wezwanie Narodzenia Matki Bożej. W 1985 roku wykonano nową polichromię wnętrza i pozłocono ikonostas, a na przełomie lat 90. i 2000. przeprowadzono restaurację.

Architektura

Rzut jest prostokątny, od wschodu — półkolista absyda. Budynek wieńczy jedna kopuła. Poziomo ściany dzieli na dwie kondygnacje gzyms, pionowo — boniowane pilastry; pod gzymsem koronującym biegnie sztukateryjny fryz. Wewnątrz do ołtarza prowadzi kolumnada ze sklepieniem kolebkowym z lunetami, a część pomieszczeń nakryto sklepieniami krzyżowo-żebrowymi.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Portyk z kolumnami korynckimi

Fasady północna i południowa mają czterokolumnowe portyki porządku korynckiego z trójkątnymi frontonami. Portyk zachodni jest dorycki, obecnie oszklony. Dwa porządki na jednym budynku to zwykła gramatyka klasycyzmu: surowszy dorycki przy wejściu, bardziej ozdobny koryncki na reprezentacyjnych fasadach bocznych.

Kopuła na wysokim bębnie

Półkulista kopuła stoi na wysokim cylindrycznym bębnie. Okna bębna przeplatają się z pełnymi filarkami ozdobionymi półkolumnami. Rytm „światło — ściana — światło” sprawia, że bęben wydaje się lżejszy, niż jest w rzeczywistości. Kopuła takiej formy to główna dominanta klasycystycznej świątyni: jedna oś, jeden środek, żadnego sporu między wierzchami.

Dzwonnica z 1828 roku

Trzykondygnacyjna dzwonnica powstała półtorej dekady po świątyni, ale stylem jest jej podporządkowana. Według biblioteki urządzono w niej trzy pokoje mieszkalne.

Kamień i materiał

Źródła nazywają cerkiew „kamienną”, jak mówiono wówczas o każdej budowli murowanej; konkretny materiał ścian nie jest podany w dostępnych opisach. Ściany są tynkowane. Boniowanie na pilastrach — poziome bruzdy imitujące mur z dużych ciosanych bloków — to dawny zabieg: w ten sposób klasycyzm pożyczał od kamienia jego ciężar nawet pod warstwą tynku.

Klasycyzm w ogóle wymaga precyzji. Kapitel koryncki wybacza mniej niż barokowa sztukateria: jego liście muszą być jednakowe na wszystkich kolumnach, inaczej portyk rozsypuje się na osobne przedmioty. Jak tę precyzję osiąga się w kamieniu, opowiadamy na stronie o kolumnach, pilastrach i kapitelach. Inną grecką cerkiew stepowego południa, zbudowaną w tych samych latach, omawialiśmy w artykule o cerkwi św. Mikołaja w Mikołajowie.