Cerkiew św. Mikołaja w Kołodnem: dębowe zręby starsze niż odkrycie Ameryki

Kiedy Kolumb dopiero uczył się czytać mapy morskie, na Zakarpaciu kładziono już dębowe bale długości dwunastu metrów — te same, które do dziś dźwigają tę cerkiew.

W skrócie

Adres	wieś Kołodne, rejon tiaczowski, obwód zakarpacki; wzgórze w centrum wsi
Zbudowano	tradycyjne datowanie — 1470; nadbudowa w XVI w., przebudowa wieży w XVII lub w drugiej połowie XVIII w.
Typ	drewniana cerkiew trójdzielna (prezbiterium, nawa, babiniec) z wieżą nad babińcem
Materiał	dębowe bale na kamiennym fundamencie bez zaprawy, gont
Polichromia	Antonij Wali, XVIII w.
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym

Historia

Cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy w Kołodnem tradycyjnie datuje się na 1470 rok i nazywa jedną z najstarszych drewnianych cerkwi Ukrainy. Ukrinform, powołując się na eksperta Fedira Szandora, nazywa ją najstarszą w kraju. Datę należy rozumieć jako utrwalone datowanie, a nie zapis w księdze budowy: najstarsze zręby odnosi się do XV wieku, ale źródła nie przytaczają dokumentu o założeniu.

Według badań Mychajła Syrochmana cerkiew stała pierwotnie w uroczysku Odariw („Karpatśkyj obʼjektyw” podaje nazwę Kryczów Odariw) i była główną świątynią prawosławnego monasteru. Według tej wersji monaster istniał do 1800 roku, kiedy zamknęły go władze austriackie. Potem świątynię przewieziono do Kołodnego; „Karpatśkyj obʼjektyw” dodaje, że na wozach zaprzężonych w woły. W przypadku cerkwi zrębowej jest to możliwe: według „Łokalnej istoriji” właśnie konstrukcja zrębowa pozwalała przenieść świątynię w nowe miejsce.

Cerkiew nie zastygła w XV wieku. W XVI wieku zręby nadbudowano, a w XVII lub w drugiej połowie XVIII wieku przebudowano wieżę i zwieńczono ją dwukondygnacyjnym barokowym hełmem. Wtedy też pojawiły się galeria nad babińcem i ganek na rzeźbionych słupkach. Początkowo zaś, jak pisze „Łokalna istorija”, świątynia była „typu chałupowego”: wszystkie zręby nakrywał jeden gontowy dach z jedną podłużną kalenicą („Dzerkało tyżnia” opisuje natomiast pierwotną budowlę z wysoką wieżą i namiotowym hełmem, więc źródła się rozchodzą).

Do nastania władzy sowieckiej wspólnota była greckokatolicka. W połowie XX wieku świątynia podupadła: pokrycie zgniło, dach przeciekał, na wieży w miejscu krzyża gniazdowały bociany, a woda zmywała malowidła ścienne. Remont przeprowadzono na przełomie lat 60. i 70.; daty w źródłach się różnią — 1969–1971 lub 1969–1976. Właśnie wtedy z cerkwi zniknęły ikony i ołtarz. Stare dzwony przekazano nowej prawosławnej cerkwi we wsi.

W latach 2007–2008 cerkiew wyremontowano ze środków grantu rządu USA, wybranego spośród sześciu ukraińskich projektów. Wymieniono dach, arkadę dzwonnicy zasłonięto siatką przed ptakami, naprawiono drzwi, a szczeliny w zrębach zatkano drewnianymi kołkami. Z datków wspólnoty wzmocniono ściany, postawiono bramę, kute kraty w oknach i kamienne schody na wzgórze. Według Karpaty.rocks grant wyniósł 40 tysięcy dolarów, a według „Zakarpattia online” (2009) — 37 tysięcy, wydanych na nowy dach; wieś dołożyła jeszcze 47 tysięcy hrywien. Na ponowne otwarcie, jak pisze Karpaty.rocks, przyjechał ambasador USA na Ukrainie William Taylor. Święto patronalne obchodzi się tu 22 maja, na wiosennego Mikołaja.

Później wspólnota postanowiła przekształcić cerkiew w muzeum. Głównym problemem pozostaje konserwacja wnętrza, przede wszystkim ocalenie malowideł na drewnianych ścianach. Na razie w świątyni zgromadzono to, co zwykle przechowuje się w wiejskich komorach: dzbany i talerze, kadzie, maselnice, cebrzyki, odzież, obuwie, ręczniki i dawne obrazy. Stan cerkwi w połowie XX wieku dobrze widać na zdjęciach z lat 1963, 1965, 1970 i 1972 ze zbiorów Państwowej Naukowej Biblioteki Architektoniczno-Budowlanej im. W. H. Zabołotnego.

Chronologia

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie są potwierdzone dokumentami.

Dawna świątynia

1. 1450 (według innych danych — 1447)

   Założenie wsi Kołodne. Źródła się rozchodzą: 1450 ^{[8, 9]} lub 1447 ^[5]. Pisemnej wzmianki w dostępnych źródłach nie przytoczono. ^{[5, 8, 9]}

2. 1470

   Tradycyjna data cerkwi św. Mikołaja Cudotwórcy. Według miejscowego podania i Mychajła Syrochmana zbudowano ją w uroczysku Odariw (u Syrochmana — uroczysko Kryczów Odariw) jako główną świątynię prawosławnego monasteru. Jest to utrwalone datowanie, a nie zapis w księdze budowy. ^{[4, 5, 6, 7, 9, 11, 12, 13]}

   

3. XV w.

   Do tego czasu odnosi się główne zręby: dębowe bale długości około 12 m na kamiennym fundamencie ułożonym na sucho oraz archaiczne okna: okienko-krzyż w ścianie wschodniej, okrągłe w północnej, małe kwadratowe w nawie. ^{[1, 6, 7, 9, 12, 13]}

4. XVI w.

   Zręby nadbudowano, nad nawą pojawiła się druga kondygnacja. Przed nadbudową świątynia, według „Łokalnej istoriji”, była „typu chałupowego”: jeden gontowy dach z podłużną kalenicą nakrywał wszystkie zręby. „Dzerkało tyżnia” opisuje natomiast pierwotną budowlę z wysoką wieżą i namiotowym hełmem; źródła się rozchodzą. ^{[1, 6, 7, 11, 13, 14]}

5. Połowa XVII w.

   Według Hryhorija Łohwyna czas powstania ikonostasu. ^{[1, 9]}

6. Druga połowa XVII w.

   Najstarsze malowidła w prezbiterium. ^{[1, 9]}

7. XVII lub druga połowa XVIII w.

   Przebudowano wieżę; nad babińcem pojawiły się galeria i ganek na rzeźbionych słupkach, wieża zyskała dwukondygnacyjny barokowy hełm. Źródła odnoszą to do XVII w. ^{[7, 14]}, do XVII–XVIII w. ^[12] lub do lat 70. XVIII w. ^{[6, 8]}.

8. 1737

   Ikonostas odnowiono; inskrypcja na odwrocie carskich wrót: „Ponowlenije sych dwer roku bożija 1737, misjaca nojewrija Ilija malar Chuski”. ^{[1, 4, 5, 12]}

   

9. XVIII w.

   Barokową polichromię wykonał Antonij Wali; jego imię i nazwisko, z tytułem „honorowego obywatela”, podaje łacińska inskrypcja na plafonie. ^{[1, 6, 7, 8]}

   

10. 1789

    Według danych kościoła reformowanego w Wyszkowem (malowanego przez tego samego mistrza) Wali ukończył tamtejszy plafon w sierpniu 1789 r. w wieku 47 lat. Według „Łokalnej istoriji”. ^[1]

11. 1800

    Według podania władze austriackie zamknęły prawosławny monaster w Odariwie, a cerkiew, która „stała tam 330 lat”, przewieziono na wozach zaprzężonych w woły do Kołodnego. ^{[4, 7, 12, 13]}

    

Parafia greckokatolicka

1. Do 1920 r.

   Wieś należała do komitatu marmaroskiego Królestwa Węgierskiego (węgierska nazwa Darva). O losach cerkwi z tego czasu dostępne źródła nie informują. Według JewishGen. ^[16]

2. 1920–1938

   Kołodne w składzie Czechosłowacji (czeska nazwa Kolodné, Ruś Podkarpacka). Źródeł o świątyni z tego okresu nie znaleziono. Według JewishGen. ^[16]

3. Marzec 1939

   Węgierska okupacja Zakarpacia. Wydarzenie dotyczy wsi, a nie cerkwi. Według JewishGen. ^[16]

4. Do nastania władzy sowieckiej

   Wspólnota była greckokatolicka. ^{[3, 11]}

5. Połowa XX w.

   Świątynia podupadła: pokrycie zgniło, dach przeciekał, woda zmywała malowidła ścienne, a na wieży w miejscu krzyża gniazdowały bociany. ^{[1, 3, 5]}

   

Czasy sowieckie

1. 1963–1972

   Zdjęcia stanu świątyni przechowuje Państwowa Naukowa Biblioteka Architektoniczno-Budowlana im. W. H. Zabołotnego (1963, 1965, 1972); zdjęcie z 1970 r. z bocianim gniazdem na wieży wykonał Dawid Hoberman. Według „Łokalnej istoriji”. ^[1]

2. 1969–1971 (według innych danych — do 1976)

   Prace remontowo-konserwatorskie. Konserwatorami wymieniono O. F. Jerko, R. M. Jusina i N. I. Slipczenko (według castles.com.ua). Podczas prac ze świątyni wywieziono ikonostas, ikony i ołtarz. ^{[1, 3, 4, 7, 8, 13]}

3. Po remoncie

   Stare dzwony przekazano nowej prawosławnej cerkwi we wsi. ^{[3, 4]}

Historia najnowsza

1. Początek lat 90.

   Stan świątyni uwieczniono na zdjęciach opublikowanych w książce Mychajła Syrochmana „Cerkwy Ukrajiny: Zakarpattia”. Według publikacji podróżniczej. ^[5]

2. Maj 2005

   Na suficie i ścianach widać jeszcze resztki fresków, ale już się rozpadają. Według publikacji podróżniczej. ^[8]

3. 2007–2008

   Renowacja ze środków grantu rządu USA (według niektórych źródeł — 2006 lub 2007): wymieniono dach, arkadę dzwonnicy zasłonięto siatką przed ptakami, naprawiono drzwi, szczeliny w zrębach zatkano drewnianymi kołkami. Grant wybrano spośród sześciu ukraińskich projektów (według „Łokalnej istoriji”). Kwota: 40 tys. dol. ^[4] lub 37 tys. dol., wydanych na dach ^[3]. ^{[1, 3, 4, 5, 9, 13]}

4. 2007–2008

   Z datków wspólnoty (47 tys. hrn) wzmocniono ściany, postawiono bramę, kute kraty w oknach i kamienne schody na wzgórze. Na ponownym otwarciu, według Karpaty.rocks, był ambasador USA William Taylor. ^{[3, 4]}

5. 9 lipca 2009

   Wójt wsi Iwan Kryczfałuszyj poinformował o decyzji otwarcia w cerkwi muzeum; potrzeba było około 1 mln hrn, otwarcie planowano na 2010 r. W świątyni zgromadzono już przedmioty codziennego użytku i obrazy. Czy otwarcie się odbyło, źródła nie informują. ^[3]

6. 2013

   UNESCO wpisało na Listę światowego dziedzictwa osiem ukraińskich drewnianych cerkwi; Kołodnego wśród nich nie ma. ^{[17, 19]}

7. Czerwiec 2018

   Podczas wichury na cerkiew spadła gałąź starego dębu; świątynia nie ucierpiała. Według „Karpatśkoho obʼjektywa”. ^[13]

8. 22 lutego 2021

   Przewodniczący gminy Uhlia Iwan Nemesz poinformował o nadzwyczajnej sesji w sprawie utworzenia muzeum w cerkwi; pierwszy etap — odnowienie stropu, orientacyjnie 2,5 mln hrn. Muzeum Sztuki im. Bokszaja jest gotowe przekazać ikonostas po konserwacji świątyni. Według Mukachevo.net cerkiew przez większość czasu jest zamknięta z powodu stanu awaryjnego. ^[2]

9. 28 lutego 2026

   Lwowska firma Skeiron w ramach projektu „Strażnicy lasu” (organizacja pozarządowa „Wyrij”) digitalizuje 15 drewnianych cerkwi Zakarpacia, wśród których najstarszą nazwano cerkiew w Kołodnem: skaning laserowy, fotografia lotnicza, fotogrametria. Według ZAXID.NET. ^[15]

Utracone i odtworzone

Architektura

Cerkiew jest trójdzielna: zrąb prezbiterium na wschodzie, największy zrąb nawy pośrodku i babiniec na zachodzie. Zręby nakrywa gontowe pokrycie. Nad babińcem stoi wieża-dzwonnica z otwartą arkadą, a nad nią — dwukondygnacyjny barokowy hełm. Sylweta, jak zauważa Ukrinform, ma cechy budowli obronnych, a wieża jest najbardziej „ruchomą” częścią świątyni, przebudowywaną później niż zręby.

Historyk sztuki Hryhorij Łohwyn w książce „Po Ukrajini” nazwał tę cerkiew najdoskonalszą pod względem artystycznym i architektoniczno-konstrukcyjnym i uważał ją za wzór dla świątyń bez kopuł z jedną wieżą nad babińcem. W ten sposób niewielka wiejska cerkiew stała się punktem wyjścia dla całego typu cerkwi zakarpackich.

Wnętrze jest powściągliwe. Najstarsze malowidła w prezbiterium datuje się na drugą połowę XVII wieku. Ikonostas, według Łohwyna, opiera się na zestawieniu gorących czerwieni, delikatnych błękitów i ochry. Na podstawie inskrypcji z 1737 roku o odnowieniu ikonostasu Łohwyn, którego cytuje „Łokalna istorija”, przypuszczał, że sam ikonostas wykonano mniej więcej w połowie XVII wieku.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Wieża nad babińcem

Wieża stoi nie nad nawą, lecz nad zachodnią częścią świątyni — nad babińcem. Arkadę dzwonów po remoncie z lat 2007–2008 zasłonięto siatką: ptakom żyło się tu kiedyś aż nazbyt swobodnie.

Gontowy dach i zręby

Dachy kryte są gontem. Pod nimi — dębowe bale, które przetrwały i przeniesienie, i dziesięciolecia upadku pod dziurawym dachem.

Szczegóły, które łatwo przeoczyć

Okienko-krzyż. We wschodniej ścianie prezbiterium wycięto okienko w kształcie równoramiennego krzyża o zaokrąglonych końcach. Mychajło Syrochman w książce „Cerkwy Ukrajiny: Zakarpattia” zalicza je do archaicznych cech świątyni, wraz z okrągłym okienkiem w ścianie północnej i małymi kwadratowymi oknami nawy.

Portal ze „sznurkiem”. Według Mychajła Syrochmana (w przekazie „Łokalnej istoriji”) portal wejściowy zdobią rzeźbione motywy „sznurkowe”, a drzwi mają metalowe okucia, dziś rzadkie.

Podpis malarza na suficie. Barokową polichromię wykonał Antonij Wali, a łacińska inskrypcja na plafonie mówi o tym wprost, nazywając go honorowym obywatelem. Według danych kościoła reformowanego w Wyszkowem, który także malował Wali, był on szlachcicem z Waldu w komitacie nitrzańskim (dziś Słowacja), a plafon tamtejszego kościoła ukończył w sierpniu 1789 roku, w wieku 47 lat.

Ikonostas, który się odnalazł. Na odwrocie carskich wrót znajduje się inskrypcja o odnowieniu ikonostasu w 1737 roku przez „Iliję malarza z Chustu”. Ikonostas wywieziono podczas sowieckiego remontu; „Karpatśkyj obʼjektyw” pisze, że zabrano go do konserwacji do Lwowa. Przez dziesięciolecia uważano go za utracony, ale według „Łokalnej istoriji” przechowywany jest dziś w Zakarpackim Obwodowym Muzeum Sztuki im. Josypa Bokszaja, a muzeum jest gotowe zwrócić go po konserwacji świątyni.

Kamienny ołtarz. Według „Zakarpattia online” (2009) podczas remontu ołtarz i ikony wywieziono do Leningradu (Ukrinform powtarza pogłoski o Petersburgu), a pęknięty kamienny ołtarz został na dziedzińcu, bo z powodu dużej wagi nikt go nie zabrał. „Karpatśkyj obʼjektyw” pisze o kamiennym ołtarzu wewnątrz świątyni. Jak te relacje mają się do siebie, ze źródeł nie wynika.

Sąsiedztwo dębów. Cerkiew stoi pod wiekowymi dębami. W czerwcu 2018 roku podczas wichury spadła na nią gałąź; świątynia nie ucierpiała, ale to dobre przypomnienie, że drewniany zabytek żyje w jednym rytmie z drzewami wokół.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Główne zręby złożono z masywnych dębowych bali długości 12 metrów. Leżą one na fundamencie z kamienia ułożonego na sucho, bez zaprawy. Dachy i wieżę pokrywa gont. Kamienia tu nie widać, ale bez niego nie byłoby pięciuset lat: suchy kamienny cokół odprowadza wilgoć od dolnego wieńca, a to właśnie dolny wieniec gnije jako pierwszy w każdym zrębie.

Cieśle, którzy przewozili cerkiew z Odariwa, rozwiązywali to samo zadanie co współczesny kamieniarz podczas montażu: każdy element musi wrócić na swoje miejsce, a nie na podobne. Znakowanie, kolejność, tolerancja. Drewno i kamień myślą tu tak samo. Równie trudno przenosi się ołtarz: im cięższa rzecz, tym dokładniej trzeba wiedzieć, gdzie stanie.

O tym, jak zbudowany jest dawny ikonostas, piszemy w artykule „Ukraiński ikonostas: co go wyróżnia”. Inna drewniana świątynia o losach nie mniej burzliwych to cerkiew Świętego Ducha w Rohatynie, a karpacką ciszę innej szkoły przechowuje cerkiew św. Michała Archanioła w Użoku.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Antonij Wali — mistrz-szlachcic, autor barokowej polichromii z XVIII w.; imię i nazwisko podaje łacińska inskrypcja na plafonie.
• Ilija, malarz z Chustu — odnowił ikonostas w 1737 r.; podpisał się na odwrocie carskich wrót.
• Mychajło Syrochman — badacz drewnianej architektury Zakarpacia; zaproponował wersję o Odariwie, autor książki „Cerkwy Ukrajiny: Zakarpattia”.
• Hryhorij Łohwyn — historyk sztuki; w książce „Po Ukrajini” (1968) nazwał świątynię wzorem dla cerkwi z jedną wieżą nad babińcem.
• Dawid Hoberman — badacz i fotograf; autor książki „Zabytki architektury drewnianej Zakarpacia” i zdjęcia z 1970 r.
• O. F. Jerko, R. M. Jusin, N. I. Slipczenko — konserwatorzy, wymienieni przy pracach z lat 1970–1971.
• William Taylor — ambasador USA na Ukrainie, był na otwarciu po remoncie w latach 2007–2008.
• Iwan Kryczfałuszyj — wójt Kołodnego w 2009 r., inicjator pierwszej decyzji o muzeum.
• Iwan Nemesz — przewodniczący gminy Uhlia, 2021 r.

Jak cytować