Rotunda w Horianach w Użhorodzie: sześć nisz i zagadka daty

Z zewnątrz wydaje się niewielka. W środku jest niespodziewanie przestronna. Budowniczowie rotundy w Horianach zdają się znać sekret, którego architekci szukają do dziś: jak sprawić, by świątynia była większa od wewnątrz niż z zewnątrz.

W skrócie

Historia

Rotundę często nazywa się najstarszą budowlą Zakarpacia, ale nikt nie powie na pewno, ile ma wieków. Badacze węgierscy po restauracji z lat 1911–1912 datowali ją na X–XI wiek. Florian Zapletal wiązał jej budowę z podolskim księciem Koriatowiczem i XIV wiekiem. Wołodymyr Siczynski bronił ukraińsko-bizantyjskiego pochodzenia świątyni; jego datowanie źródła przytaczają różnie — X albo XII–XIII wiek. Hryhorij Łohwyn odnosił budowę do XIII wieku i przypuszczał udział architektów z Galicji. Są i inne wersje — od IX wieku i Wielkich Moraw po XII wiek i paulinów.

W XIV wieku do rotundy dobudowano gotycką nawę i zakrystię, w XVIII — barokową wieżę-dzwonnicę. Świątynia była rzymskokatolicka. W latach czterdziestych XVI wieku Drugethowie wspierali użhorodzkich protestantów, a według M. Prijmycza właśnie wtedy malowidła zakryto nowym tynkiem; w 1644 roku hrabia György III Drugeth wrócił do katolicyzmu. W latach 1949–1959 odprawiali tu nabożeństwa prawosławni.

W maju 1959 roku podczas niedzielnego nabożeństwa piorun uderzył w dzwonnicę; według Visit Uzhhorod zginęło sześć osób. Potem świątynię zamknięto, a w 1966 roku otwarto w niej oddział Zakarpackiego Muzeum Krajoznawczego. Od 1991 roku rotunda znów jest czynną świątynią greckokatolickiej eparchii mukaczewskiej. W 2012 roku dach zastąpiono autentycznym drewnianym, a w 2019 — kopułę i okna (Pami.info).

Dziś świątynia nosi wezwanie Opieki Matki Bożej, a w dawniejszych źródłach pojawia się wezwanie świętej Anny.

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na dole strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Przekazy” zawiera podania i legendy: są zapisane w źródłach, ale nie potwierdzają ich dokumenty.

Epoka I. Wzgórze i początki

1. VIII w. p.n.e. – XIII w.

   Wykopaliska na wzgórzu ujawniły trzy horyzonty kulturowe: wczesną epokę żelaza (VIII–VII w. p.n.e.), późny okres rzymski (III–IV w.) i czasy staroruskie (XI–XIII w.). Według ^[11].

2. IX–XIII w.

   Data budowy rotundy nie została ustalona. Badacze wymieniali IX w. (Wielkie Morawy, I. Kral), X w. (W. Siczynski), X–XI w. (badacze węgierscy po 1911 r.), XI w. (V. Gervers-Molnár), XII w. (P. Sowa, paulini), XIII w. (H. Łohwyn). Według Peniaka większość badaczy datuje świątynię na koniec X – początek XI w. ^{[1, 2, 9, 10, 11]}

3. XIII w.

   Według M. Prijmycza rotunda powstała jako kaplica rodowa, prawdopodobnie magnackiego rodu Aba; przemawia za tym zamurowany portal romański. ^{[3, 14]}

4. Lata osiemdziesiąte XIII w.

   Według M. Prijmycza Amadeusz (Obo) Aba otrzymał dobra Newicke wraz z Horianami; w 1288 r. król Władysław IV oddał mu komitat Unga. Według ^[3].

5. Koniec XIII w.

   Najstarsza warstwa malowideł, romańska: wśród przedstawień jest św. Jerzy na koniu; na bębnie i kopule — ledwo widoczne sylwetki apostołów. Radio Swoboda nazywa „Jerzego na koniu” najstarszym z 12 fresków. ^{[3, 4, 7, 14]}

6. 1318

   Włoski ród Drugethów, według J. Skakandiego, włada krajem od tego roku. Według ^[10].

Epoka II. Gotycka nawa i włoskie malowidła

1. 1332

   Horiany po raz pierwszy wspomniano jako „dominium de Gerin” w związku z budową nowej twierdzy na Zamkowej Górze. Według ^[11].

2. 1334–1335

   W dokumentach Horiany figurują jako parafia płacąca dziesięcinę papieską (2 grosze). Według ^[3].

3. XIV w.

   Do rotundy dobudowano prostokątną gotycką nawę i zakrystię; rotunda stała się prezbiterium. ^{[1, 3, 11, 14]}

4. XIV w.

   Protorenesansowa warstwa malowideł w trzech wschodnich absydach. Styl wiąże się z kręgiem Giotta. ^{[1, 3, 4, 7, 10, 14]}

5. 1354

   Mikołaj I Drugeth, według M. Prijmycza, wrócił z Włoch; z jego czasami wiąże się późniejszą, włoską warstwę malowideł. Według ^[3].

6. Ok. 1367

   H. Łohwyn, według M. Prijmycza, datuje manierę malowideł na czas po pożarze w rotundzie. ^{[3, 14]}

7. Koniec XIV – XV w.

   Malowidła nawy i babińca, gotyckie w manierze: Zwiastowanie, Ukrzyżowanie, Opieka Matki Bożej. Maniera bliska sztuce czeskiej i niemieckiej. ^{[4, 5, 10]}

Epoka III. Reformacja, katolicy i grekokatolicy

1. Lata czterdzieste XVI w.

   Drugethowie wspierali użhorodzkich protestantów; według M. Prijmycza w tym czasie malowidła zakryto nowym tynkiem. ^{[3, 14]}

2. 1644

   Hrabia György III Drugeth wrócił do katolicyzmu i Horiany należały do wyznania katolickiego. Według ^[3].

3. 1754

   Użhorodzki administrator baron Imre Starai, według J. Kobala, przekazał świątynię grekokatolikom. Według ^[3].

4. XVIII w.

   Na zachodniej części świątyni powstała barokowa wieża. ^{[13, 14]}

5. 1879

   Podczas remontu cerkwi św. Anny pod tynkiem znaleziono barwne freski. ^{[7, 9, 11, 13, 16]}

Epoka IV. Restauracja, XX wiek i zamknięcie

1. 1911–1912

   Restauracja; po niej badacze mogli obejrzeć mur. Architekt Otto Sztehlo w 1912 r. nadał nawie dach dwuspadowy, a rotundzie — osobny dach hełmowy. ^{[2, 3, 14]}

2. 1921

   M. Nowakiwski pisze o wpływie bizantyjskim; F. Zapletal odnosi budowę do XIV w. i wiąże ją z podolskim księciem Koriatowiczem. ^[2]

3. 1929

   Ukazała się praca W. Siczynskiego „Rotundy na Ukrainie” (Kijów: Kyjiw-Druk, 32 s.); był on prawdopodobnie pierwszym, który zwrócił uwagę na materiał i układ muru. ^[2]

4. 1945

   Władza sowiecka zwróciła świątynię grekokatolikom. Według ^[3].

5. 1949

   Kościół greckokatolicki zlikwidowano; rotundę przekazano wspólnocie prawosławnej Patriarchatu Moskiewskiego. ^{[3, 12]}

6. 1959

   W maju, podczas niedzielnego nabożeństwa, piorun uderzył w dzwonnicę; władze zamknęły świątynię. Według Visit Uzhhorod zginęło sześć osób. Pami.info tłumaczy zamknięcie wodą wewnątrz. ^{[3, 12, 13, 14, 16]}

7. 1966

   W świątyni otwarto oddział Zakarpackiego Muzeum Krajoznawczego; w tym samym roku, według rotunda.digital, freski oczyszczono i odrestaurowano. ^{[3, 12, 14]}

8. Koniec lat sześćdziesiątych XX w.

   Badacze węgierscy (V. Gervers-Molnár) zestawili rotundę z Kisombor i Karcsą (Węgry) i datowali tę grupę na XI w. Według ^[2].

9. 1976

   Wieś Horiany włączono do Użhorodu. Według ^[11].

10. 1988–1991

    Zakarpacka wyprawa archeologiczna pod kierunkiem Stepana Peniaka bada wzgórze: znaleziono pozostałości budowli pałacowej, a w jej północno-wschodnim narożniku — wieżę o wymiarach około 6×5,1 m. ^{[9, 11]}

Epoka V. Powrót do liturgii i cyfrowa pamięć

1. 1991

   Świątynia znów stała się czynną świątynią greckokatolicką i należy do greckokatolickiej eparchii mukaczewskiej; według Pami.info najpierw zwrócono ją rzymskim katolikom, którzy później przekazali ją eparchii. ^{[3, 12, 13, 14]}

2. 1996

   Wymieniono ikonostas, co otworzyło szerszy widok na freski; na łuku tęczowym pojawił się czwarty fresk. Według ^[12].

3. 12 stycznia 2007

   Po długim remoncie rotundę konsekrowano. Wcześniej wspólnota nałożyła zewnętrzny tynk „futrzany”, przez co ściany przestały „oddychać”, a freski zaczęły się niszczyć. Rada miejska zainstalowała ogrzewanie podłogowe i zbudowała dach ochronny; strona węgierska sfinansowała restaurację pierwszego z 12 fresków. Według ^[7].

4. 2010

   Radio Swoboda pisało o śmieciach wokół rotundy i zagrożeniu dla fresków; Fedir Szandor mówił o „próżni informacyjnej”. Według ^[8].

5. 14 października 2011 – 24 czerwca 2012

   Świątynię ogłoszono ośrodkiem pielgrzymkowym (14.10.2011) i zbliźniaczono z rzymską bazyliką Santa Maria Maggiore (21.02.2012). 24.06.2012 z użhorodzkiej katedry uroczyście wniesiono kopię ikony „Salus Populi Romani”, pobłogosławioną przez papieża Benedykta XVI. ^{[12, 15, 16]}

6. 2012

   Dach zastąpiono autentycznym drewnianym. Według ^[12].

7. 2019

   Wymieniono kopułę i okna; w czerwcu 2019 r. RISU poinformowało o wysłaniu kopuły do restauracji. ^{[2, 12]}

8. 26 września 2021

   Obok rotundy odsłonięto miniaturową rzeźbę „Rotunda św. Anny” z andezytu; mecenas Wasyl Homonaj, rzeźbiarz Roman Murnyk, kowal Stepan Rusnak, inicjator o. Bohdan Sawula. Według ^[2].

9. 7 maja 2024

   Świątynię podniesiono do rangi miejsca odpustowego z tytułem „Sanktuarium eparchialne Opieki Przenajświętszej Bogurodzicy” greckokatolickiej eparchii mukaczewskiej. Według ^[12].

10. 15 września 2024

    W Dniu Użhorodu w rotundzie odbyły się uroczysta liturgia i panichida za poległych żołnierzy; wznoszono modlitwy za obrońców i wszystkich poszkodowanych przez wojnę. ^[6]

11. 26 października 2024

    Zaprezentowano projekt cyfrowy „Rotunda w Horianach. Wymiar cyfrowy” (skanowanie laserowe i fotogrametria, prawie cztery miesiące pracy; grant Ukraińskiego Funduszu Kultury w wysokości blisko 20 tys. euro). Witryna rotunda.digital zawiera modele 3D, zdjęcia i wirtualne wycieczki. ^{[5, 14]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Zespół składa się z trzech części: rotundy, pełniącej funkcję prezbiterium, prostokątnej gotyckiej nawy i zakrystii. Sama rotunda nie jest okrągła, lecz sześcioboczna, z wygładzonymi ścianami. Wewnątrz jest sześć półkolistych nisz z trzema oknami każda (według Visit Uzhhorod zachowało się pięć).

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Rotunda z bębnem

Mury rotundy mają grubość 2–2,5 metra. Nisze wycięto w ich masie; według opisu Visit Uzhhorod z sześciu pierwotnych nisz zachowało się pięć, każda z trzema oknami (P. Peniak i rotunda.digital opisują sześć nisz), a według „Łokalnej istorii” we wschodniej i południowo-wschodniej pozostały okna szczelinowe. Rotundę wieńczy hełmowy dach (nadał go O. Sztehlo w 1912 roku) nad sześciobocznym bębnem z kopułą; na bębnie widoczne są sylwetki apostołów. Visit Uzhhorod wspomina w górnej, węższej części strzelnice i obronny charakter budowli; rotunda.digital opisuje mury jako grube i masywne.

Gotycka nawa

Prostokątną nawę dobudowano w XIV wieku (według Visit Uzhhorod — w XIV–XV). Od tej pory dawna rotunda stała się prezbiterium, a przestrzeń modlitwy przeniosła się do nowej, gotyckiej nawy. Dwa style i dwa stulecia działają dziś jak jedna budowla.

Freski

Malowidła odkryto pod tynkiem w 1879 roku; w latach 1911–1912 świątynię odrestaurowano według projektu Otto Sztehla. Wśród scen są Zwiastowanie, Ucieczka do Egiptu, Pokłon Trzech Króli, Męka Pańska i Ostatnia Wieczerza. Łączy się je z włoskimi mistrzami z kręgu Giotta; według jednej z wersji włoskich mistrzów zaprosili Drugethowie — ród z Neapolu; Mychajło Prijmycz wiąże malowidła z powrotem Mikołaja I Drugetha z Włoch w 1354 roku. Inni badacze mówią o wędrownych mistrzach włoskich, działających na terenie dzisiejszej Słowacji. Mychajło Prijmycz datuje malowidła rotundy na XIII–XIV wiek, a malowidła nawy — na XIV–XV wiek. W 2024 roku rotundę zeskanowano i zdigitalizowano ze środków Ukraińskiego Funduszu Kultury; modele 3D, zdjęcia i wirtualne wycieczki są dostępne na rotunda.digital.

Kamień i materiał

Według „Łokalnej istorii” rotundę zbudowano z cegły, a gotycką nawę — z kamienia. Ukraińskojęzyczna Wikipedia dodaje, że materiał murów przypomina mury romańskich zamków — i właśnie na tym porównaniu badacze węgierscy po restauracji w 1911 roku datowali świątynię na X–XI wiek.

Grubość ponad dwóch metrów sprawia, że ściana przestaje być tylko przegrodą, a staje się przestrzenią: mieszczą się w niej nisze i ościeża okien. Średniowieczni mistrzowie myśleli o ścianie jak o bryle, a nie płaszczyźnie. Ta logika żyje do dziś — w głębokich niszach kaplic i kiotów. Inna dawna świątynia, której mury służyły także obronie, to cerkiew Pokrowy w Sutkowcach.

Czy wiesz, że

Przekazy

Postacie

• Obo (Amadeusz) Aba — magnat, do którego według Prijmycza należały Horiany pod koniec XIII w.; możliwy fundator.
• Władysław IV — król, który w 1288 r. oddał Abie komitat Unga (według ^[3]).
• Drugethowie (Mikołaj I, György III) — włoski ród, właściciele ziem od początku XIV w.; wiąże się z nimi malowidła i późniejszą zmianę wyznania.
• Otto Sztehlo — architekt restauracji z 1912 r.
• Florian Zapletal — badacz, który odniósł budowę do XIV w.
• Wołodymyr Siczynski — autor „Rotund na Ukrainie” (1929).
• Hryhorij Łohwyn — radziecki historyk sztuki, który datował rotundę na XIII w.
• Petro Sowa — zakarpacki historyk, wersja o paulinach z XII w.
• V. Gervers-Molnár — węgierski badacz, zestawienie z Kisombor i Karcsą.
• Stepan Peniak — kierownik wykopalisk z lat 1988–1991.
• Mychajło Prijmycz — historyk sztuki, autor historii świątyni na rotunda.digital; datuje malowidła rotundy na XIII–XIV w.
• Mychajło Syrochman — historyk sztuki, który nazwał rotundę trzecim co do znaczenia zabytkiem dawnego malarstwa na Ukrainie po Soborze Mądrości Bożej w Kijowie i cerkwi św. Cyryla.
• Julij Skakandi — autor artykułu o malarstwie monumentalnym rotundy (2023).
• Leonid i Iwan Ilkowie — autorzy projektu cyfrowego z 2024 r.
• Bohdan Sawula — proboszcz świątyni.
• Fedir Szandor — wykładowca Uniwersytetu Narodowego w Użhorodzie, popularyzator zabytku.
• Milan Szaszik — biskup greckokatolickiej eparchii mukaczewskiej, który w 2012 r. zbliźniaczył świątynię z rzymską bazyliką Santa Maria Maggiore. ^[15]

Jak cytować