Klasztor Karmelitów Bosych w Berdyczowie: sanktuarium, które miasto nazywa twierdzą

Mieszkańcy Berdyczowa wciąż mówią o klasztorze „twierdza”. Miasto pamięta mury ze strzelnicami lepiej niż nazwę zakonu, do którego należą.

W skrócie

Historia

Klasztor wyrósł ze ślubu. Wojewoda kijowski Janusz Tyszkiewicz, według podania, w niewoli tatarskiej zobaczył we śnie nieznanych zakonników w bieli, którzy modlili się o jego uwolnienie. Po powrocie spotkał ich w kościele w Lublinie — byli to karmelici bosi. W podzięce wojewoda oddał im Berdyczów i swój zamek. Według danych krajoznawczych klasztor ufundowano w 1627 roku (Wikipedia podaje 1630), w 1634 roku rozpoczęto budowę kościoła dolnego, którego twórcą nazywa się Hryhorija Tarnawskiego, a 22 lipca 1642 roku biskup Andrzej Szołdrski konsekrował go pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia. Wtedy też fundator przekazał karmelitom rodowy obraz Matki Bożej Śnieżnej, namalowany w XVI wieku w typie Hodegetrii.

Po uzdrowieniu biskupa kijowskiego Stanisława Zaremby 23 maja 1647 roku obraz oficjalnie ogłoszono cudownym. Według „Telegrafu” komisje kościelne w XVIII wieku odnotowały ponad 260 uzdrowień. W następnym roku wybuchło powstanie Chmielnickiego i klasztor zniszczono; odbudowano go już w innej epoce.

Rozkwit przypadł na XVIII wiek. W latach 1739–1754 nad kościołem dolnym wzniesiono górny; jako architektów Ukraina Incognita wymienia Jana de Witte i Hryhorija Tarnawskiego. Pod kierunkiem de Witte powstały też nowowłoskie fortyfikacje murów. 9 czerwca 1754 roku świątynię konsekrował biskup kijowski Kajetan Sołtyk. 16 lipca 1756 roku (według Ukrainy Incognity — w 1755) obraz koronowano papieskimi koronami od Benedykta XIV i, według zakonu, na uroczystość przybyło około 50 tysięcy wiernych. Przy klasztorze działały szkoły, a od 1758 roku — drukarnia.

Po rozbiorach Rzeczypospolitej Berdyczów znalazł się w Imperium Rosyjskim. W 1792 roku twierdzę ostatecznie zlikwidowano; później zamknięto szkoły karmelitańskie (1832) i drukarnię (1844). W pierwszej połowie XIX wieku skradziono korony i w 1854 roku z nowymi koronami od Piusa IX obraz koronowano po raz drugi. W 1866 roku władze skasowały klasztor; karmelici odzyskali prawo własności dopiero 16 czerwca 1918 roku — nie na długo. W 1926 roku zmarł ostatni karmelita, o. Teresiusz (Bolesław) Sztobryn, i sanktuarium przejęło państwo radzieckie. Kościół górny stał się muzeum rewolucji i ateizmu, dolny — kinem. W 1941 roku, w przededniu okupacji niemieckiej, w klasztorze wybuchł pożar; obraz najprawdopodobniej zginął w płomieniach.

W 1991 roku Kościół rzymskokatolicki otrzymał oba kościoły; w latach 90. konserwatorzy z kijowskiego instytutu Ukrprojektrestawracija odnowili fasady. Nowy wizerunek, według zakonu, Jan Paweł II pobłogosławił w Krakowie 9 czerwca 1997 roku, a 19 lipca 1998 roku koronowano go w Berdyczowie. W 2011 roku sanktuarium ogłoszono ogólnoukraińskim, w 2012 roku konsekrowano odnowiony kościół górny, a w 2024 roku papież Franciszek nadał mu tytuł bazyliki mniejszej.

Architektura

Według opisu Ukrainy Incognity kościół łączy dwa typy: poziom dolny to prostokątna trzynawowa bazylika, górny — krzyż łaciński z kopułą nad skrzyżowaniem. Styl — barok, we wnętrzu rokoko. Nawa główna kościoła górnego ma 10 metrów szerokości, 19 długości i 16,25 wysokości; ołtarz oświetla dziesięć okien i światło z kopuły. Kopuła wznosi się na 24 metry, bęben ma 11,5 metra szerokości, a latarnię przebijają cztery prostokątne i osiem owalnych okien.

Wokół — dwupiętrowe cele, ponad czterdzieści, w czworoboku 74,30 × 51,37 metra z wewnętrznym dziedzińcem. Zespół otaczają mury ze strzelnicami, baszty narożne i bastiony. Dwukondygnacyjna wieża bramna ma kopulasty dach z herbem zakonu; fasadę wieży wieńczy kamienna figura św. Michała Archanioła.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Wklęsła fasada z wieżami

Fasada jest wklęsła i, według Ukrainy Incognity, zwrócona na wschód — a więc ołtarz znajduje się od zachodu, wbrew zwyczajowej orientacji świątyń. Wklęsła płaszczyzna jakby zbiera przestrzeń przed wejściem. Dzielą ją pilastry i kolumny z kapitelami korynckimi; są trzy portale, nad środkowym balkon z balustradą i kartusz herbowy, dalej fryz z tryglifami i szczyt z falistym gzymsem. Po bokach stoją dwie trzykondygnacyjne wieże zegarowe: jedna, o wysokości 32,9 metra, służyła jako strażnica, druga, 36,4 metra, — jako dzwonnica, której trzy dzwony, według danych krajoznawczych, słychać było z odległości dwudziestu kilometrów.

Kopuła z latarnią

Kopuła na szerokim bębnie stoi nad skrzyżowaniem transeptu z nawą główną. Wieńczy ją latarnia z dwunastoma oknami — czterema prostokątnymi i ośmioma owalnymi. Od wewnątrz to właśnie kopuła daje ołtarzowi główne światło; z zewnątrz czyni z twierdzy świątynię.

Szczegóły, które łatwo przeoczyć

Dwa kościoły jeden nad drugim. Kościół dolny jest znacznie bardziej przysadzisty: jego nawa główna o szerokości 10,5 metra ma zaledwie 5,17 metra wysokości i, według Ukrainy Incognity, jest o 13 centymetrów niższa od bocznych. Schodząc tam z kościoła górnego, trafia się w XVII wiek — pod sklepienie kolebkowe z lunetami.

Muzeum ateizmu nad kinem. W czasach radzieckich nad kinem w kościele dolnym działało muzeum rewolucji i ateizmu. Dwupoziomowa budowla, pomyślana dla dwóch liturgii, otrzymała dwa piętra ideologiczne. Po remontach w latach 70. i 80. w celach zamieszkały szkoła muzyczna i plastyczna, które, według Ukrainy Incognity, korzystają z pomieszczeń do dziś.

Obraz, którego nie ma. Wizerunek, który widzą pielgrzymi, jest kopią. Ukraina Incognita pisze, że namalowała go w 1991 roku krakowska artystka Bożena Mucha-Sowińska według opisu o. Bronisława Jarosińskiego, kustosza sanktuarium w latach 1921–1925; według zakonu nowy wizerunek 9 czerwca 1997 roku pobłogosławił w Krakowie Jan Paweł II. Radziecka wersja, jakoby karmelici kiedyś siłą zabrali obraz z prawosławnej cerkwi św. Michała, nie znajduje potwierdzenia w źródłach.

Zdjęcie, które mogło powstać tutaj. Według Wikipedii najnowsze badania wskazują, że znane zdjęcie z czasów Zagłady „Ostatni Żyd w Winnicy” zostało zrobione nie w Winnicy, lecz w opuszczonym klasztorze berdyczowskim. Stojąc przed murami sanktuarium, warto pamiętać i o tej karcie historii miasta.

Brama, której już nie ma. W XIX wieku do klasztoru prowadziła paradna brama z podwójnymi pilastrami o kapitelach toskańskich i trójkątnym szczytem. Zburzono ją w pierwszej połowie XX wieku, a w 1960 roku rozebrano także na wpół zrujnowane kramy przed wejściem. Malowidła al fresco w kościele, według Ukrainy Incognity, wykonał sprowadzony włoski artysta Beniamino Frederice.

Marmur z 1803 roku i miedź zamiast żelaza. Marmurowa posadzka kościoła górnego pojawiła się w 1803 roku. Dachy, kopuła i wieże są dziś kryte miedzią; wcześniej pokrycie było z blachy ocynkowanej. W latach 1970–1975 cele wzmocniono metalowymi ściągami.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Klasztor murowano z cegły i kamienia. Kamień, według Ukrainy Incognity, przywożono z Podola, a cegłę wypalano w cegielni w Bystryku. Ozdobne obramienia wykonano z alabastru imitującego marmur, a prawdziwy marmur położono na posadzce kościoła górnego w 1803 roku. Kościół dolny miał drewnianą podłogę, którą w 1996 roku zastąpiono płytkami ceramicznymi.

Alabaster udający marmur to dawna umowa między budżetem a barokiem. Z daleka zachowuje tę samą grę światła na kapitelach i gzymsach, z bliska zdradza się ciężarem i chłodem — a raczej ich brakiem. Gdy taki wystrój się restauruje, najważniejsze jest, by nie „ulepszać” go prawdziwym kamieniem tam, gdzie zamysł opierał się na imitacji, i nie zastępować kamienia tam, gdzie jest prawdziwy. Kapitele korynckie tej fasady to dobra lekcja proporcji dla każdego, kto projektuje kolumny i kapitele.

Inne sanktuarium maryjne z koronowanym obrazem to kościół Wniebowzięcia w Latyczowie na Podolu; polscy badacze stawiają Latyczów i Berdyczów obok siebie jako najsłynniejsze sanktuaria maryjne ziem ruskich Rzeczypospolitej. Inny klasztor-twierdza z cudownym wizerunkiem to sobór Zaśnięcia Ławry Poczajowskiej.