Sobór Przemienienia Pańskiego w Czernihowie: kamień i plinta z XI wieku

Latopis zapamiętał o tym soborze pewien osobliwy szczegół: gdy książę Mścisław zmarł, mury miały taką wysokość, że jeździec mógł dosięgnąć ich ręką. Sobór Przemienienia Pańskiego w Czernihowie to jedna z najstarszych murowanych budowli Ukrainy.

W skrócie

Adres	m. Czernihów, Dytyniec (Wał), obwód czernihowski
Zbudowany	XI w.: założony przez księcia Mścisława Włodzimierzowicza, do 1036 r. mury nie były ukończone; dokończony za Światosława Jarosławicza
Typ	trzynawowa, trójabsydowa świątynia pięciokopułowa z narteksem
Materiał	mur mieszany (kamień i plinta), fundamenty z bloków piaskowca
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym; od 1989 r. na liście wstępnej Światowego Dziedzictwa UNESCO
Właściciel / użytkownik	Narodowy Rezerwat Architektoniczno-Historyczny „Czernihów Starożytny”; 25 grudnia 2023 r. — pierwsze nabożeństwo PCU

Historia

Budowę soboru rozpoczął czernihowski książę Mścisław Włodzimierzowicz, brat Jarosława Mądrego. Według latopisu książę zmarł w 1036 roku, nie doczekawszy ukończenia, i został pochowany w niedokończonej świątyni. Budowę zakończono po kilku dziesięcioleciach, za księcia Światosława Jarosławicza. Sobór stał się nekropolią książąt czernihowskich: pochowano tu samego Mścisława, Światosława Jarosławicza, Olega Światosławicza i innych książąt, a później także biskupów czernihowskich, wśród nich Łazarza Baranowicza.

W 1239 roku, podczas najazdu mongolskiego, świątynia została zniszczona. W XVII wieku odbudowano ją, a w 1750 roku spłonęła. Największa przebudowa miała miejsce w latach 1791–1799: dawną okrągłą wieżę od północy nadbudowano, na miejscu zniszczonego baptysterium od południa wzniesiono drugą, a obie otrzymały hełmy. W tym samym czasie, w latach 1793–1798, ustawiono nowy ikonostas.

Od 1967 roku sobór wchodzi w skład rezerwatu w Czernihowie. Jesienią 2023 roku świątynię, z której wcześniej korzystała wspólnota UKP (PM), opieczętowano, a 25 grudnia 2023 roku PCU odprawiła w niej pierwsze nabożeństwo (świąteczne, bożonarodzeniowe).

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na końcu strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Sekcja „Podania” zawiera przekazy i legendy: są zapisane w źródłach, ale nie zostały udokumentowane.

Założenie i epoka książęca

1. Lata 1030.

   Czernihowski książę Mścisław Włodzimierzowicz założył kamienny sobór w centrum Dytyńca jako główną świątynię dworu książęcego. Badacze różnie datują początek budowy: około 1030 r. ^{[1, 4, 5]}; Encyklopedia Ukrainy uznaje rok 1036 za początek budowy, a jej zakończenie umieszcza około 30 lat później ^[3]. Bezpieczne sformułowanie: świątynię założono w latach 1030. ^{[1, 3, 4, 5]}

2. 1036

   Zmarł Mścisław (anglojęzyczna Wikipedia: „1035 lub 1036”). Według latopisu mury sięgały wówczas wysokości uniesionej ręki jeźdźca na koniu; księcia pochowano w niedokończonej świątyni. ^{[2, 3, 4, 7]}

3. Po 1036

   Budowę kontynuował i ukończył książę Światosław Jarosławicz; według Encyklopedii Ukrainy stało się to mniej więcej trzy dziesięciolecia później, według Wikipedii (uk) — nie później niż w połowie XI w. Na fasadach bocznych powyżej drugiej kondygnacji widać zmianę charakteru muru. ^{[1, 3, 10]}

4. 1076

   W soborze, w kaplicy południowej, pochowano Światosława Jarosławicza. Według Osvita.ua w soborze pochowani są także Gleb Światosławicz (1078), Oleg Światosławicz (1115), Włodzimierz Dawidowicz (1161), Światosław Olgowicz (1165) i Wsiewołod Światosławicz (1196). ^{[4, 10]}

5. Połowa XII w.

   Wizerunek Zbawiciela, centralny obraz soboru, znajduje się na pieczęciach biskupa czernihowskiego Antoniego (średnica około 2 cm); te pieczęcie pozostają jedynym świadectwem utraconej ikony. ^[15]

6. 1239

   Podczas najazdu mongolskiego sobór został zniszczony: według Osvita.ua i RISU ucierpiały sklepienia, a kopuły zniszczono. Główna bryła budynku ocalała. ^{[1, 4, 5]}

7. XVII w.

   Sobór odbudowano i nadano mu formy barokowe: według 24 Kanału barokowe wystrój pojawił się w 1675 r.; według Wikipedii (uk) pierwszą gruntowną restaurację w latach 1660. rozpoczął biskup Łazarz Baranowicz. ^{[1, 5, 6]}

Epoka kozacka i barokowe przebudowy

1. 1693

   Według Osvita.ua w soborze pochowano Łazarza Baranowicza, arcybiskupa czernihowskiego. ^[4]

2. 1750

   Pożar; po nim zmieniono kształt kopuł i znacznie przebudowano świątynię. Niektóre publikacje podają rok 1756. ^{[5, 6]}

3. 1791–1799

   Największa przebudowa: kaplice-nekropolie zastąpiono przedsionkami z barokowymi frontonami, dawną okrągłą wieżę północną nadbudowano, a na miejscu baptysterium od południa wzniesiono drugą; obie wieże zwieńczono hełmami. ^[3]

4. 1793–1798

   Ustawiono nowy ikonostas według projektu Iwana Jasnygina. Według Encyklopedii Ukrainy ma on 62 ikony, które malowali T. Myzko i Ołeksandr Muraszko; według Wikipedii (uk) rzeźby wykonali mistrzowie z Nieżyna, a prace ikonopisarskie — kapłan z Borzny Tymofij Mizko. ^{[1, 3]}

5. 1814

   Według Wikipedii (uk) biskup Mychajło Desnicki opracował projekt polichromii wnętrza, którego nie zrealizowano; wykonano natomiast projekt uproszczony, a wskutek niedbalstwa rzemieślników freski z XI w. zostały częściowo zamalowane. ^[1]

6. 1818

   Według projektu architekta Antona Kartaszewskiego przy portalach zachodnim, północnym i południowym wzniesiono przestronne przedsionki. ^{[1, 4, 5]}

7. Koniec XIX w.

   Pozłocono górne partie; sobór nabrał wyglądu, który zachował się do dziś. ^{[1, 4, 5]}

Epoka radziecka

1. 1919

   Sobór przestał być katedrą eparchii czernihowskiej, którą był od jej założenia. ^{[1, 6]}

2. 1923

   Pod warstwą tynku odkryto fresk z XI w. z postacią św. Tekli (połowa postaci). Według Wikipedii (uk) w tym roku Mykoła Makarenko przeprowadził badania architektoniczno-archeologiczne soboru, których wyniki opublikowano w pracy „Spas Czernihowski”. ^{[1, 4, 5]}

3. 1926

   Władze radzieckie zakazały nabożeństw; fresk św. Tekli zdjęto ze ściany i przekazano Czernihowskiemu Muzeum Historycznemu. ^{[4, 5, 6]}

4. 1934

   Wykonano dokładną kopię fresku św. Tekli; przechowywana jest w Rezerwacie „Sofia Kijowska” w Kijowie. ^{[4, 5]}

5. 1937

   Sobór przekazano muzeum historycznemu (wcześniej, według Osvita.ua i RISU, na początku lat 30. pomieszczenie służyło jako magazyn). ^{[4, 5]}

6. 1941

   Oryginał fresku św. Tekli spłonął w pożarze wojennym razem z eksponatami muzeum. ^{[1, 4, 5]}

7. 1942–1961

   Pod okupacją niemiecką wznowiono nabożeństwa (1942), które trwały do 1961 r., gdy budynek ponownie przekazano muzeum. ^{[4, 5]}

8. 1966–1969

   Według Wikipedii (uk) architekt Mykoła Chołostenko wraz z Marionilą Howdenko przeprowadzili badania: odsłonięto fragmenty posadzki z rzeźbionych płyt łupkowych oraz części łupkowego omfalionu. ^[1]

9. 1967

   Sobór wszedł w skład Czernihowskiego Rezerwatu Architektoniczno-Historycznego. Według Encyklopedii Ukrainy. ^[3]

10. 1989

    Sobór wraz z historycznym centrum Czernihowa wpisano na listę wstępną Światowego Dziedzictwa UNESCO. ^[2]

11. Koniec lat 1980.

    Sobór przekazano wspólnocie UKP (PM); według RISU (powtórzone na Osvita.ua) legalność przekazania budzi wątpliwości. ^{[4, 5]}

Historia najnowsza

1. 2021, jesień

   Skończył się termin dzierżawy soboru i innych obiektów przez wspólnotę UKP (PM). Według „Ukraińskiej Prawdy. Życie”. ^[12]

2. 2023, 5 października

   Komisja Ministerstwa Kultury opieczętowała sześć obiektów sakralnych rezerwatu, w tym sobór, i uznała stan soborów Przemienienia Pańskiego, Trójcy Świętej i Zaśnięcia za niezadowalający. 6 października duchowni i parafianie UKP (PM) zaczęli wynosić swoje rzeczy. ^{[8, 9]}

3. 2023, 14 grudnia

   Komitet UNESCO wpisał sobór na Międzynarodowy Wykaz Dóbr Kultury objętych wzmocnioną ochroną. ^{[10, 12, 13]}

4. 2023, 25 grudnia

   W soborze odbyło się pierwsze nabożeństwo Prawosławnej Cerkwi Ukrainy; ikon tam nie było, duchowni przynieśli je tego ranka. ^[8]

5. 2024, marzec

   Według „Ukraińskiej Prawdy. Życie” rezerwat odzyskał obiekty pozostające w bezprawnym użytkowaniu, w tym Sobór Przemienienia Pańskiego. ^[12]

6. 2024, 16 czerwca

   Ołeksij Szeremietjew podarował rezerwatowi pieczęć księcia Światosława Jarosławicza; widnieje na niej św. Mikołaj (imię chrzestne księcia), a na odwrocie — postać księcia. ^[11]

7. 2024, 28 czerwca

   Sobór otwarto dla zwiedzających jako muzeum; wstęp jest płatny, a środki planuje się przeznaczyć na restaurację. ^[10]

8. 2024, 26 listopada

   Kasacyjny Sąd Gospodarczy w składzie Sądu Najwyższego ostatecznie oddalił pozew eparchii UKP (PM) o prawo do korzystania z soboru. ^[12]

9. 2025, 22 sierpnia

   W Soborze Mądrości Bożej w Kijowie otwarto wystawę o Soborze Przemienienia Pańskiego: 52 artefakty z XI–XII w., przygotowane przez rezerwat „Czernihów Starożytny” wspólnie z „Sofią Kijowską” i Muzeum Szeremietjewów. ^[14]

10. 2025, 22 października

    Rezerwatowi przekazano ikonę Zbawiciela odtworzoną na podstawie średniowiecznych pieczęci (autor — Andrij Komarnycki); zostanie umieszczona w soborze. ^[15]

11. 2026, 20 czerwca

    W soborze otwarto wystawę „Barwy Spasa Czernihowskiego” (30 prac 14 artystów) z okazji 990. rocznicy pierwszej wzmianki latopisowej. Według wydania regionalnego. ^[17]

Utracone i odtworzone

Architektura

Sobór jest trzynawowy, z trzema absydami, pięcioma kopułami i narteksem. Wymiary to około 33–35 metrów długości i ponad 22 szerokości (dane badaczy się różnią). Główna kopuła stoi dokładnie w geometrycznym środku budowli. Plan łączy układ krzyżowo-kopułowy z cechami bazyliki: szerokie arkady na kolumnach dzielą przestrzeń na nawy.

Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Arkady na marmurowych kolumnach

W pierwszej kondygnacji arkad stoją dwie pary marmurowych kolumn z bazami attyckimi i kapitelami jońskimi. Marmurowe kolumny soboru mają profilowane bazy i kapitele jońskie; według Wikipedii (uk) pochodzą z XI wieku i stoją na pierwotnym miejscu, a Encyklopedia Ukrainy wymienia wśród zachowanych pierwotnych elementów bazy kolumn i kapitele impostowe. Kolumna jest tu nie ozdobą, lecz nośną podporą, i przez nią widać, jak budowniczowie XI wieku myśleli o przestrzeni: nie jako o murze z otworami, lecz jako o rzędzie podpór, przez które przegląda cała świątynia.

Dwie wieże fasady zachodniej

Wieża północna jest dawna i okrągła; badacze opisują ją jako schodową, prowadzącą na chóry. Południowa stoi na miejscu baptysterium — według Encyklopedii Ukrainy w latach 1791–1799 (Wikipedia (uk) wiąże rozbiórkę baptysterium z restauracją biskupa Baranowicza w latach 1660.). Hełmy obu wież pochodzą z tego samego czasu. To one dziś wyznaczają sylwetkę soboru od strony Wału.

Ikonostas z końca XVIII wieku

Nowy ikonostas ustawiono w latach 1793–1798; według Encyklopedii Ukrainy ma on 62 ikony, które malowali T. Myzko i Ołeksandr Muraszko. Jak zbudowany jest ikonostas i co oznacza każdy rząd, wyjaśniamy w artykule „Rzędy ikonostasu”.

Kamień i materiał

Mury soboru wzniesiono techniką muru mieszanego: warstwy kamienia przeplatają się z warstwami plinty na zaprawie wapiennej. Kamień przeważa w dolnych 2,5–3 metrach muru. Fundamenty są z bloków piaskowca; według badaczy w murze fundamentowym znajdowały się drewniane belki-wiązania, a pod absydami leży ciągła kamienna platforma.

Wewnątrz kamień występuje w detalach, których dotyka się rękami i nogami: bazy marmurowych kolumn, płyty posadzki z łupku, rzeźbione łupkowe parapety chórów. Posadzkę układano z płyt łupkowych z inkrustacją; fragmenty się zachowały (Encyklopedia Ukrainy).

Kolumna z bazą i kapitelem do dziś mówi tym samym językiem co tysiąc lat temu: podpora, przejście, obciążenie. Kolumny i kapitele z kamienia wykonujemy dla świątyń, w których ten język jest potrzebny dziś.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Mścisław Włodzimierzowicz (Chrobry) — książę czernihowski, założyciel soboru; pochowany w nim w 1036 r.
• Światosław Jarosławicz — książę, który ukończył budowę; pochowany w kaplicy południowej.
• Łazarz Baranowicz — arcybiskup czernihowski, pochowany w soborze w 1693 r.; według Wikipedii (uk) zainicjował restaurację w latach 1660.
• Iwan Jasnygin — architekt ikonostasu z lat 1790.
• Tymofij Myzko (Mizko) — ikonopisarz ikonostasu.
• Ołeksandr Muraszko — ikonopisarz ikonostasu (według Encyklopedii Ukrainy).
• Anton Kartaszewski — architekt przedsionków z 1818 r.
• Mykoła Makarenko — badacz soboru, autor pracy „Spas Czernihowski”.
• Mykoła Chołostenko — architekt-konserwator, badacz soboru w latach 1960.
• Natalia Rebrowa — dyrektorka rezerwatu „Czernihów Starożytny”.
• Ołeksij Szeremietjew — właściciel Muzeum Szeremietjewów, podarował pieczęć Światosława Jarosławicza.
• Andrij Komarnycki — ikonopisarz, który odtworzył ikonę Zbawiciela.

Jak cytować