Cerkiew Pjatnicka w Czernihowie: świątynia, która rośnie ku górze

Niewielka świątynia, która wydaje się wyższa, niż jest. Cerkiew Pjatnicka w Czernihowie zajmuje w rzucie, według Wikipedii, zaledwie około 16 na 11,5 metra (inne informatory podają inne wymiary), ale cała jej forma skierowana jest ku górze — łuk nad łukiem, aż do kopuły.

W skrócie

Historia

Cerkiew wzniesiono pod koniec XII – na początku XIII wieku na miejscu miejskiego targu i poświęcono św. Paraskiewie Piątnicy, patronce handlu. Budowę prawdopodobnie sfinansowali kupcy. Imię architekta jest nieznane; Piotr Baranowski przypuszczał, że mógł nim być Piotr Mylonieg — kijowski mistrz, który według latopisu w latach 1199–1200 zbudował mur oporowy Monasteru Wydubyckiego.

W 1670 roku i w latach 1690. kosztem czernihowskiego pułkownika Wasyla Dunina-Borkowskiego świątynię przebudowano w stylu ukraińskiego baroku. Wokół wyrósł klasztor żeński; spłonął w 1750 roku, a w 1786 został zamknięty po sekularyzacji. W latach 1820. obok postawiono dzwonnicę według projektu A. Kartaszewskiego. Pod barokową „szatą” dawną budowlę długo nie rozpoznawano.

W czasie II wojny światowej cerkiew zniszczono — źródła podają różne daty: Encyklopedia Ukrainy pisze o uszkodzeniu w 1941 roku, Wikipedia — o trafieniu bombą w 1943. Ze świątyni zostały ruiny, a władze rozważały rozbiórkę. W grudniu 1943 roku zabytek zbadał Piotr Baranowski i wykazał, że pod późniejszymi nawarstwieniami kryje się budowla z końca XII wieku. Restauracja trwała około dziesięciu lat i zakończyła się w 1962 roku; dzwonnicę wówczas rozebrano. 19 sierpnia 2023 roku cerkiew została uszkodzona w wyniku uderzenia rakietowego w centrum Czernihowa.

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na końcu strony. Adnotacja „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Sekcja „Podania” zawiera przekazy i legendy: są zapisane w źródłach, ale nie zostały udokumentowane.

Epoka książęca: budowa

1. Koniec XII – początek XIII w.

   Na czernihowskim posadzie (podgrodziu handlowym) przy targu wzniesiono czterofilarową, trójnawową, trójabsydową, jednokopułową świątynię z cegły (plinty). Dokładna data i budowniczy są nieznani; jeden informator podaje przedział „między 1198 a 1199”. ^{[1, 2, 4, 5, 7]}

2. Koniec XII – początek XIII w.

   Świątynię poświęcono św. Paraskiewie Piątnicy, patronce handlu. Najczęściej fundatorami nazywa się kupców; przypuszczenie o księciu Igorze Światosławiczu źródła podają jako hipotezę. ^{[5, 6]}

3. 1199–1200

   Latopis odnotowuje: kijowski architekt Piotr Mylonieg za księcia Rurika Rościsławicza wzniósł mur oporowy Wydubyckiego Soboru św. Michała. Piotr Baranowski przypuszczał, że Mylonieg mógł być też autorem cerkwi Pjatnickiej; jest to hipoteza trafna, ale niepotwierdzona, według „Dzerkała Tyżnia”. ^[10]

Epoka kozacka: barok i klasztor

1. 1670

   Pierwsza znana wzmianka o remoncie: kosztem czernihowskiego pułkownika Wasyla Dunina-Borkowskiego wykonano nowe pokrycie dachu. ^{[1, 4, 11]}

2. 1676 i lata 1690.

   Cerkiew w całości przebudowano w stylu ukraińskiego baroku kosztem Dunina-Borkowskiego; Wikipedia datuje przebudowę na 1676 i lata 1690., Encyklopedia Ukrainy — na 1670 i lata 1690. Prawdopodobnie robotami kierował architekt Iwan Zarudny. ^{[1, 2, 4]}

3. 1676 i lata 1690.

   Świątynia otrzymała siedem wierzchołków i barokowe szczyty; na wschodnim, według przekazu, zarysowywał się herb hetmana Iwana Mazepy (według Wikipedii). ^[6]

4. XVII w.

   Cerkiew stała się centrum Pjatnickiego klasztoru żeńskiego przy miejskim targu; cele były zrębowe, od targu klasztor oddzielał drewniany mur (według Wikipedii). ^{[1, 5]}

5. 1750

   W klasztorze wybuchł pożar, który uszkodził także cerkiew. ^{[1, 4]}

6. 1755

   Świątynię odbudowano i rozbudowano: dobudowano barokowe pomieszczenia z niewielkimi gruszkowatymi kopułkami (według Wikipedii).

Epoka imperialna: parafia i kramy

1. 1786

   Ukazem Katarzyny II podczas sekularyzacji klasztor zlikwidowano, drewniane zabudowania rozebrano. Do 1786 r. cerkiew była głównym budynkiem klasztoru. ^{[5, 6]}

2. 1818–1820

   Zbudowano dwukondygnacyjną dzwonnicę-rotundę architekta A. Kartaszewskiego; inne źródła datują ją ogólnie na lata 1820. ^{[1, 4]}

3. Koniec XIX – początek XX w.

   Badacze (F. Gornostajew, P. Laszkariow i inni) przypuszczali, że pod barokowym wystrojem kryje się budowla staroruska, ale uważali ją za przebudowaną; pełnej dawnej budowli nikt się nie spodziewał (według Wikipedii).

4. 1916

   Parafia liczyła 91 dworów i 963 dusze; przy cerkwi działały biblioteka na 200 tomów i dwie placówki oświatowe (według Wikipedii).

Ruina i odbudowa

1. 1941 lub 1943

   Źródła rozchodzą się co do czasu zniszczenia. Encyklopedia Ukrainy, Osvita.ua i tonkosti.ru podają rok 1941 (bomba); Wikipedia, chernihiv.travel i Structurae — rok 1943. Wikipedia zaznacza, że dokumenty fotograficzne świadczą, iż w czasie okupacji świątynia była nieuszkodzona. ^{[1, 3, 4, 5, 18]}

2. 25 września 1943

   Według ukraińskiej Wikipedii bomba spadła na ruiny budynku naprzeciwko, a fala uderzeniowa uszkodziła większość dobudówek świątyni.

3. Jesień 1943

   Władze, powołując się na „nieznaczną wartość historyczną” budynku, rozważały rozbiórkę ruin ze względu na przyszły plac Zwycięstwa. ^[5]

4. Grudzień 1943

   Do Czernihowa przybył Piotr Baranowski w składzie komisji do ustalenia szkód wyrządzonych przez zbrodnie okupantów. Według Wikipedii zachowały się część ołtarzowa, dwa wschodnie filary, część północnej ściany oraz wschodnie zakomary z podstawą bębna; dzwonnica-rotunda była prawie cała. ^[3]

5. 1943–1955

   Baranowski z architektami J. Asiejewem, I. Ihnatkinem i M. Chołostenką wykonał pomiary i badania zabytku; ogłoszono konkurs na projekt odtworzenia (według Wikipedii). ^[8]

6. 1948

   Ukazała się monografia Baranowskiego „Sobór Pjatnickiego monasteru w Czernihowie” (Moskwa). ^[8]

7. 1955–1962

   Główne prace restauratorskie pod autorskim nadzorem Baranowskiego z udziałem M. Chołostenki. Utracone części odtwarzano z fragmentów ścian, zbierano dawną plintę, a w Czernihowskiej Cegielni wykonano nową według wzorów (według Wikipedii). Encyklopedia Współczesnej Ukrainy datuje odbudowę Baranowskiego na lata 1944–1962. ^[8]

8. 1959

   Projekt zagospodarowania skweru teatralnego przewidywał rozbiórkę dzwonnicy-rotundy; Państwowy Komitet Budownictwa USRR oraz Naukowo-Metodyczna Rada ds. Ochrony Zabytków Akademii Nauk USRR odrzuciły projekt. ^[9]

9. 30 sierpnia – 4 września 1962

   Dzwonnicę rozebrano. ^{[4, 9]}

10. 1962

    Zakończono restaurację cerkwi. ^{[4, 5, 6]}

Muzeum, świątynia i wojna

1. 1972

   Po zakończeniu prac nad posadzką według projektu M. Chołostenki świątynię otwarto jako muzeum (według Wikipedii).

2. 1991

   Cerkiew stała się czynną świątynią wspólnoty Patriarchatu Kijowskiego. Obecnie — świątynia PCU w eparchii czernihowskiej. ^{[2, 5, 6, 17, 19]}

3. Początek lat 2000.

   Pod radzieckim tynkiem znaleziono ceglany krzyż z końca XII – początku XIII w.; odsłonięto go. ^[18]

4. 19 sierpnia 2023

   Uderzenie rakietowe w centrum Czernihowa zniszczyło teatr obwodowy; wśród poszkodowanych byli także ci, którzy wracali z uroczystego nabożeństwa. Ministerstwo Kultury poinformowało o uszkodzeniu cerkwi Pjatnickiej. ^{[12, 13, 14]}

5. 19 sierpnia 2023

   Według Travels in UA fala uderzeniowa wybiła okna cerkwi, do środka wleciały odłamki; uszkodzono ikony, w tym wizerunek świętej patronki świątyni. Świątynia jest czynna. ^[6]

6. Październik 2023

   Komisja Ministerstwa Kultury udokumentowała uszkodzenia cerkwi Pjatnickiej wśród obiektów rezerwatu „Czernihów Starożytny”. ^[15]

7. 30 października 2023

   W Czernihowie rozpoczęła pracę misja UNESCO oceniająca straty; wśród badanych obiektów jest cerkiew Pjatnicka. ^{[16, 17]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Cztery ośmioboczne filary wewnątrz podtrzymują sklepienia i wysoki bęben z kopułą. Z zewnątrz odczytuje się to jak wieżę: ściany nie kończą się jednym rzędem zakomar, lecz przechodzą w kilka kondygnacji łuków, z których każda jest węższa i wyższa od poprzedniej.

Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Schodkowe łuki

Nad główną bryłą wznoszą się trzy rzędy łuków, które schodkami prowadzą wzrok ku bębnowi. To one nadają świątyni pionowy rytm. We wnętrzu odczuwa się to jako przestrzeń otwierającą się ku górze: badacze piszą o „wielkiej przestronności” wnętrza niewielkiej świątyni.

Pilastry i meander

Fasady dzielą profilowane pilastry i dekoracyjne nisze. Jest też fryz-meander — wzór, który, jak zauważają badacze, nawiązuje do architektury XI wieku. Na absydach widnieje ornament siatkowy.

Kopuła

Jedna kopuła na wysokim bębnie jest osią znaczeniową całej budowli.

Kamień i materiał

Cerkiew Pjatnicką zbudowano z cegły. Przy jej odbudowie zbierano dawną plintę z gruzowiska, a brakującą wykonano w Czernihowskiej Cegielni według dawnych wzorów. Odtworzone formy opierają się na tym, co zostało z dawnych ścian, oraz na badaniach samego Baranowskiego.

Najciekawsze jest pod stopami. Posadzka jest wielobarwna, z żółtych, zielonych i ciemnowiśniowych glazurowanych płytek. Glazura to szklista powłoka. Posadzkę z takich płytek odtworzono według projektu Mychajła Chołostenki przed otwarciem muzeum w 1972 roku.

Dziś to samo zadanie — posadzkę, która wytrzymuje stulecia chodzenia — rozwiązujemy kamieniem: posadzki i schody do świątyń. O innej świątyni epoki książęcej, zbudowanej z plinty, piszemy w artykule „Sobór Zaśnięcia we Włodzimierzu”.

Czy wiesz, że

Podania

Postaci

• Igor Światosławicz — książę nowogrodzko-siewierski; według przypuszczenia mógł być fundatorem (hipoteza).
• Piotr Mylonieg — kijowski architekt końca XII w.; Baranowski przypuszczał jego autorstwo (hipoteza).
• Rurik Rościsławicz — książę kijowski, zleceniodawca Mylonjega w Wydubyczach w latach 1199–1200.
• Wasyl Dunin-Borkowski — pułkownik czernihowski; w 1670 r. sfinansował pokrycie dachu, następnie przebudowę w stylu baroku.
• Iwan Zarudny — architekt; prawdopodobnie kierował przebudową.
• Iwan Mazepa — hetman; według przekazu jego herb widniał na wschodnim szczycie.
• Katarzyna II — cesarzowa; ukazem z 1786 r. zamknięto klasztor Pjatnicki.
• A. Kartaszewski — architekt dzwonnicy z lat 1818–1820.
• F. Gornostajew, P. Laszkariow — badacze, którzy przypuszczali dawne jądro świątyni.
• Piotr Baranowski — konserwator, kierownik odbudowy w latach 1943/44–1962; autor monografii z 1948 r.
• Mychajło Chołostenko — architekt, współautor restauracji, autor projektu posadzki.
• J. Asiejew, I. Ihnatkin — architekci, którzy wraz z Baranowskim wykonali pomiary zabytku.
• P. Samojłowa, M. Łapa, P. Kuksa — mistrzowie prac restauratorskich.

Jak cytować