Cerkwie Ukrainy ·

Rotunda św. Bazylego we Włodzimierzu: osiem płatków i ani jednej pewnej daty

Większość świątyń czyta się wzdłuż osi: od wejścia do ołtarza. Rotundę św. Bazylego czyta się po okręgu. Osiem płatków-eksedr rozchodzi się od środka jak promienie i tylko wschodnia, ołtarzowa, wysuwa się nieco dalej niż pozostałe — by przypomnieć, dokąd patrzeć.

W skrócie

AdresWłodzimierz, ul. Wasylywska 30
Czas budowykoniec XIII — początek XIV w. (według muru); według innych danych koniec XII w.
Typcentralna rotunda murowana, ośmiopłatkowa w planie
Kopułasferyczna, 12 m nad posadzką (pierwotna)
Przebudowy1844 (cebulasta kopuła, przedsionek), 1900–1901 (według projektu Kozłowa, styl neorosyjski)
Statuszabytek architektury o znaczeniu narodowym

Historia w prostych słowach

Krótka opowieść na 4 minuty. Pełna chronologia ze wszystkimi datami, sporami i źródłami znajduje się niżej, w rozdziale „Chronologia”.

Data, której nikt nie zna (przed XIV wiekiem)

Rotunda Wasylowska we Włodzimierzu to cerkiew z ośmioma „płatkami” zamiast zwykłych ścian. Kiedy ją zbudowano, nie wie nikt dokładnie. Wersji jest kilka.

Pierwsza to napis na kamiennej płycie wmurowanej w ścianę. Jeden badacz odczytał go jako rok 1194, a później inny — jako 1294. Podczas I wojny światowej płytę wywieziono. Jedne źródła mówią, że jej los jest nieznany. Inne — że znajduje się w muzeum Uniwersytetu w Zagrzebiu, ale samo muzeum tego nie potwierdziło. Żadnego odczytu nie da się więc dziś sprawdzić.

Druga wersja pochodzi z latopisu. Około 1287 roku książę Mścisław Daniłowicz zbudował świątynię-grobowiec nad pochówkiem swojej babki. Czy chodzi o tę cerkiew, nie wiadomo: Leonid Machnowiec tak sądził, inni badacze nie.

Trzecia wersja wynika z samego budynku. Cienka cegła „palcówka” i cechy gotyckie wskazują na koniec XIII — początek XIV wieku. Antonowycz i Prachow w XIX wieku widzieli w niej XIV–XV wiek, choć źródła przekazują ich opinię różnie.

Najgłębiej sięga tradycja cerkiewna. Według niej pierwszą drewnianą cerkiew w tym miejscu drużynnicy księcia Włodzimierza Światosławowicza zbudowali w jeden dzień w 992 roku, wracając z wyprawy, i poświęcili ją świętemu Bazylemu.

Upadek (1523–1844)

Dokumenty zaczynają się w 1523 roku — i już wtedy cerkiew jest w złym stanie. W 1695 roku było tak samo: obok stał dom ze szkołą i szpitalem, a sama cerkiew niszczała bez remontu. Pod koniec XVII wieku freski w środku zabielono. Do połowy XIX wieku rotunda stała opuszczona.

W 1844 roku rząd przeznaczył 5 tysięcy rubli na remont. Dawny kulisty dach zastąpiono dużą cebulastą kopułą, która nie pasowała do proporcji świątyni. Od zachodu dobudowano dwukondygnacyjny przedsionek, w którego górnej kondygnacji miała być dzwonnica.

Ostatnia wielka przebudowa (1899–1901)

W 1899 roku architekt Kozłow opracował projekt nowej rekonstrukcji. Zrealizowano go w latach 1900–1901 w stylu neorosyjskim. Zmieniono zwieńczenie rotundy, urządzono dzwonnicę, a przed zachodnim wejściem dodano kruchtę z wysokim trójkątnym szczytem. Nad rotundą pojawiła się cebulasta kopuła na bębnie z kokosznikami. Inicjały architekta źródła podają różnie.

Ciche lata (XX wiek)

Po I wojnie światowej rotunda pozostała cerkwią parafialną. Ponad pół wieku służył tu ksiądz Damian Herszteński; zmarł w 1936 roku. Od 1941 roku proboszczem był Jewhen Herszteński, aż do śmierci w 1968 roku. W 1988 roku parafię objął Serhij Depo.

W latach 1946–1949 rotundę badał Hryhorij Łohwyn. O zamknięciu cerkwi w czasach radzieckich nie ma informacji.

Dziś (2005 — do dziś)

W latach 2005–2006 część państwowych funduszy poszła na remont cerkwi, a potem restaurację wstrzymano. Dziś to cerkiew parafialna eparchii wołyńskiej Prawosławnej Cerkwi Ukrainy i zabytek architektury o znaczeniu narodowym. W środku jest ikona Matki Bożej Hodegetrii, którą — według miejscowej legendy — przywieziono z Bizancjum. Ikonostas pochodzi z XVIII wieku.

Forma tej rotundy, według autorów, nie ma analogii w światowej architekturze sakralnej.

Słowniczek

SłowoCo oznacza
Rotundaświątynia lub budowla na rzucie koła, z kopułą
Eksedrapółokrągła nisza wysunięta z głównej bryły
Graffitinapis lub rysunek wydrapany na ścianie albo płycie
Latopisśredniowieczny zapis wydarzeń rok po roku
Grobowiecbudowla lub krypta, gdzie chowano ród lub możnych
Przedsionekdobudówka przed wejściem do świątyni
Kokosznikozdobne małe łuki na bębnie lub dachu w stylu rosyjskim
Wizytacjakontrola cerkwi przez urzędnika, z opisem jej stanu
Ikonostasściana z ikon między ołtarzem a resztą świątyni

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Sekcja „Podania” zawiera przekazy i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie potwierdzają ich dokumenty.

Legenda i sporne datowanie

  1. 992 (według przekazu)

    Według legendy cerkiewnej pierwszą drewnianą cerkiew w tym miejscu zbudowali w jeden dzień drużynnicy księcia Włodzimierza Światosławicza, wracając ze zwycięskiej wyprawy na Chorwatów; poświęcono ją świętemu Bazylemu na cześć chrzestnego imienia księcia. Inny wariant przekazu przypisuje budowę żonie księcia. To tradycja miejscowa, a nie dokument. [1, 2, 3, 6, 7]

    Drużynnicy budują niewielką drewnianą cerkiew na wzgórzu
    Przekaz o roku 992: cerkiew w jeden dzień. Ilustracja: IKONASTONE
  2. 1194 (według odczytania napisu)

    Na łupkowej płycie z graffiti, wmurowanej w północną część świątyni, Izmaił Sriezniewski odczytał cerkiewnosłowiański napis z rokiem od stworzenia świata, odpowiadającym 1194. Przez długi czas uważano to za datę budowy; Wikipedia wiąże ją z działalnością budowlaną księcia Romana Mścisławicza. [1, 2, 3, 4]

  3. 1287

    Według wzmianki latopisowej syn Daniela Halickiego, książę Mścisław Daniłowicz (lata 1230. — po 1292), zbudował świątynię-mauzoleum nad grobem swojej babki. Leonid Machnowec wiązał to właśnie z cerkwią św. Bazylego i przypuszczał, że pochowano tu Annę, żonę Romana Mścisławicza; inni badacze uważali, że grób znajdował się za wałami grodziska. Utożsamienie nie jest udowodnione. [1, 3]

  4. 1294 (ponowne odczytanie)

    WEU: graffiti, opublikowane pod koniec XIX w., zbadano ponownie (w tekście WEU podano „1996”) i doprecyzowano datę jako 1294 — co zbliża ją do wzmianki latopisowej z 1287 r. To odczytanie podaje tylko WEU. [1]

  5. Koniec XIII — początek XIV w.

    Na podstawie charakteru muru z cegły palcówki i pojedynczych cech gotyku świątynię datuje się obecnie na koniec XIII — początek XIV w.; do takiego datowania zbliżają się WEU, KuLaDig i profil dziedzictwa REHERIT; S. Terśkyj pisze też o „świątyni św. Bazylego z końca XIII w.”. [1, 4, 6, 15]

    Ceglana ośmiopłatkowa rotunda z niską banią i gotyckim portalem na wzgórzu
    Około 1300 roku: rotunda (rekonstrukcja). Ilustracja: IKONASTONE
  6. 1419 (według Wikipedii)

    Według opisu wizytacyjnego z 1695 r. na belce plebanii obok cerkwi widniał napis „ta cerkiew została zbudowana w roku 1419” (w oryginale w języku ruskim). Autentyczność napisu nie została sprawdzona. [2]

    Okrągłe wnętrze z ośmioma niszami i sferycznym sklepieniem, lampki
    Wnętrze rotundy, około 1300 roku (rekonstrukcja). Ilustracja: IKONASTONE

Epoka polsko-litewska

  1. 1523

    Pierwsza wzmianka w dokumentach: król Zygmunt I przekazał prawo patronatu nad cerkwią św. Bazylego księciu Wasylowi Michajłowiczowi Sanguszce. WEU dodaje, że ta wzmianka świadczy o złym stanie technicznym cerkwi. [1, 2, 3]

  2. 1558

    Po raz pierwszy wspomniano, że świątynia była murowana. W tym samym czasie patron Piotr Zahorowski, wskutek pozwów w sądzie ziemskim, utracił prawa do cerkwi, którą zajął książę Mikołaj Krzysztof Radziwiłł. Według Wikipedii. [2]

  3. 1570

    Jedyna wzmianka o klasztorze założonym przy cerkwi św. Bazylego. Według Wikipedii. [2]

  4. 1585

    Prawo patronatu nad cerkwią św. Bazylego wróciło do Fedira Zahorowskiego. Według Wikipedii. [2]

  5. 1601–1602

    Andrij i Ołeksandr Zahorowscy w 1602 r. poskarżyli się na kijowskiego metropolitę unickiego Hipacego (Pocieja), że w poprzednim roku (1601) „nasłał” ludzi, którzy ograbili cerkiew i zelżyli kapłana. Skargę później opublikowano w zbiorze „Archiv Jugo-Zapadnoj Rossii” (1863). [2, 10]

  6. 1695

    Wizytacja Sebastiana Kosowicza: obok cerkwi stał dom ze szkołą i szpitalem. WEU zaznacza, że także wtedy odnotowano zły stan techniczny świątyni. [1, 2]

    Zaniedbana rotunda z popękanym tynkiem i drewniany budynek szkoły obok
    Rok 1695: rotunda według wizytacji. Ilustracja: IKONASTONE
  7. Koniec XVII w.

    Freski wnętrza zabielono; według badań Hryhorija Łohwyna na wysokości 2 m w północnym występie zachował się tynk-podkład pod malowidło. Od końca XVII do połowy XIX w. rotunda stała opuszczona. [1, 2, 3]

    Robotnicy bielą wapnem dawne freski wewnątrz rotundy, widoczne fragmenty ornamentu
    koniec XVII w.: bielenie fresków (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE
  8. XVI–XVIII w. (ikona)

    Do cerkwi św. Bazylego przeniesiono ikonę Matki Bożej Hodegetrii z cerkwi Wprowadzenia do Świątyni Najświętszej Maryi Panny, która spłonęła; według miejscowej legendy obraz przywieziono z Bizancjum. Ikonostas świątyni pochodzi z XVIII w. [3, 5]

Imperium Rosyjskie

  1. 1795

    Włodzimierz przeszedł pod panowanie Imperium Rosyjskiego i otrzymał nazwę Włodzimierz Wołyński. [8]

  2. 1844

    Władze przeznaczyły 5 tys. rubli na odnowienie zabytku. Według WEU dawny sferyczny dach zastąpiono niewspółmiernie dużą cebulastą banią, a od zachodu dobudowano dwukondygnacyjny przedsionek, którego górna kondygnacja miała pełnić funkcję dzwonnicy; Wikipedia dodaje, że dach pokryto blachą. Hryhorij Łohwyn odnosił do tego roku także przypory, ale WEU mówi jedynie, że są „późniejszego pochodzenia”. [1, 2, 3]

    Rotunda z dużą cebulastą banią i dwukondygnacyjnym przedsionkiem-dzwonnicą
    Rok 1844: rotunda po przebudowie. Ilustracja: IKONASTONE
  3. 1886

    Według Wikipedii Wołodymyr Antonowycz i Adrian Prachow zbadali cerkiew i wyrazili opinię o datowaniu na koniec XIII — początek XIV w.; według WEU ci badacze datowali zabytek na XIV–XV w. Źródła się rozchodzą. [1, 2]

    Badacz przy lampie przepisuje napis na łupkowej płycie w ścianie
    XIX wiek: badacz przy płycie z napisem. Ilustracja: IKONASTONE
  4. 1899–1901

    Architekt Kozłow (WEU: M. Kozłow, 1870–?; Wikipedia: K. Kozłow; istvolyn: P. Kozłow) opracował w 1899 r. projekt rekonstrukcji, zrealizowany w latach 1900–1901 w stylu neorosyjskim: zmieniono zwieńczenie rotundy i dobudówki, na której urządzono dzwonnicę, przed wejściem zachodnim — tambur z wysokim trójkątnym szczytem; nad rotundą powstała cebulasta kopuła na bębnie z kokosznikami. Serwis turystyczny Travelsinua zaznacza, że kopuła z 1901 r. zmieniła wygląd cerkwi nie do poznania. [1, 2, 3, 9]

    Rotunda z banią na bębnie, dzwonnicą nad przedsionkiem i trójkątnym frontonem
    Po 1901 roku. Ilustracja: IKONASTONE
  5. I wojna światowa

    Podczas okupacji Włodzimierza przez wojska austro-węgierskie płytę z graffiti zdemontowano i wywieziono. Według WEU jej los jest nieznany; według istvolyn.info i KuLaDig (bez odwołania do dokumentu) płytę wywieziono do Chorwacji i obecnie znajduje się w muzeum Uniwersytetu w Zagrzebiu. Potwierdzenia od samego muzeum nie znaleziono. [1, 2, 3, 4]

Wojny i okres międzywojenny

  1. 1919

    Wiosną Włodzimierz zajęło wojsko polskie; miasto pozostawało w granicach Polski do 1939 r. [8]

  2. 1925

    Polski badacz Michał Walicki zbadał rotundę i odniósł ją do przełomu XII–XIII w., uważając, że pierwotny budynek był typu romańskiego, a gotycka przebudowa późniejsza (po 1523 r.); artykuł „Średniowieczne cerkwie Włodzimierza” ukazał się w 1931 r. w „Roczniku Wołyńskim”. Później tego datowania trzymał się Borys Woznicki. [2, 3]

    Badacz z asystentem obmierza dawną ceglaną rotundę taśmą, deską kreślarską i notatkami
    1925: badanie rotundy (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE
  3. 1929

    Ukazała się praca Wołodymyra Syczynskiego „Rotundy na Ukrainie” (Kijów), wymieniana w literaturze do artykułu o rotundzie św. Bazylego. [2]

  4. 1933

    Inżynier-architekt Józef Dutkiewicz wykonał dokumentację fotograficzną świątyni (podpis „Rotunda św. Bazylego”); zdjęcie przechowują Instytut Sztuki PAN i Niemiecka Biblioteka Cyfrowa. [12]

    Inżynier architekt fotografuje rotundę aparatem wielkoformatowym na statywie, chłopiec trzyma tyczkę miarową
    1933: dokumentacja fotograficzna rotundy (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE
  5. 1936

    Zmarł Damian Hersztański, wieloletni proboszcz cerkwi św. Bazylego (służył ponad pół wieku), członek II Dumy Państwowej i senator polskiego Sejmu. Według istvolyn.info. [3]

Lata powojenne i sowieckie

  1. 1941

    W grudniu proboszczem został Jewhen Hersztański (magister teologii Uniwersytetu Warszawskiego, 1934); służył do śmierci w 1968 r. Informacji o zamknięciu czy zmianie przeznaczenia świątyni w czasach sowieckich w sprawdzonych źródłach brak. Według istvolyn.info. [3]

  2. 1946–1949

    Hryhorij Łohwyn badał rotundę; uważał ją za rówieśniczkę Zamku Lubarta w Łucku, a przebudowę z lat 1900–1901 za taką, która całkowicie zmieniła wygląd świątyni. Według istvolyn.info. [3]

  3. Lata 50. XX w.

    Zdjęcie „Rotunda cerkiew św. Bazylego” (autor nieznany) w zbiorze Lwowskiej Narodowej Galerii Sztuki. [14]

  4. 1972

    Wołodymyr Olchomiak (1929–2018) utrwalił świątynię na fotografii „Cerkiew św. Bazylego XIII–XIV w.”; przechowywana jest w Lwowskiej Narodowej Galerii Sztuki. [13]

  5. 1988

    Proboszczem cerkwi św. Bazylego został Serhij Depo (1923–2008), diakon od 1947 r., później honorowy obywatel Włodzimierza. Według istvolyn.info. [3]

Niepodległa Ukraina

  1. 2005–2006

    Budżet miasta Włodzimierza otrzymał państwową subwencję na restaurację zabytków w łącznej wysokości 4 mln hrn; część środków przeznaczono na remont cerkwi św. Bazylego, po czym restauracja została wstrzymana. Według ZN.UA. [7]

  2. 2008

    20 października zmarł Serhij Depo; według istvolyn.info jego grób przy świątyni jest czczony do dziś. [3]

  3. 2012

    Artykuł ZN.UA (19 października) wymienia rotundę wśród zabytków o znaczeniu narodowym, które restaurowane są „z wielkimi trudnościami”, i zaznacza, że jej ośmiopłatkowa forma nie ma analogii w światowej architekturze sakralnej. [7]

  4. 2020

    Profil dziedzictwa REHERIT zalicza cerkiew św. Bazylego (koniec XIII–XIV w.) do najciekawszych obiektów turystycznych Włodzimierza i nazywa ją jedną z najoryginalniejszych budowli w światowej architekturze. [6]

  5. 2022

    WEU (artykuł opublikowano 25.11.2022) opisuje rotundę św. Bazylego jako cerkiew parafialną eparchii wołyńskiej Prawosławnej Cerkwi Ukrainy i zabytek architektury o znaczeniu narodowym. Według WEU. [1]

    Owalny cmentarz za niskim murem, kobieta zapala świeczkę przy drzwiach
    Czasy współczesne. Ilustracja: IKONASTONE

Utracone i odtworzone

CoByłoCo się stałoGdzie jest teraz
Łupkowa płyta z graffiti (1194/1294)Wmurowana w północną część świątyniPodczas I wojny światowej zdemontowana i wywiezionaWedług WEU — los nieznany; według istvolyn.info i KuLaDig — muzeum Uniwersytetu w Zagrzebiu (niepotwierdzone) [1, 2, 3, 4]
Pierwotne przekrycie sferyczneKopuła o wysokości 12 m nad posadzkąW 1844 r. zastąpione niewspółmiernie dużą cebulastą baniąUtracone [1]
FreskiWnętrze i ścianyZabielone pod koniec XVII w.Pod tynkiem; podkład pod malowidło odkryto w północnym występie [1, 3]
Drewniana cerkiew (według legendy, 992)Poprzedniczka w tym miejscuNieznaneWikipedia: „prawdopodobnie” istniała starsza drewniana świątynia; dokumentów brak [1, 2]
Dom ze szkołą i szpitalemObok cerkwi, według opisu z 1695 r.NieznaneNie zachowały się; źródła nie precyzują [2]
Klasztor przy cerkwiWspomniany jeden raz pod rokiem 1570NieznaneNie zachował się [2]
Dwukondygnacyjny przedsionek z dzwonnicą1844 r.Przerobiony w latach 1900–1901Zachowany w przebudowanej postaci [1, 2]
Kopuła na bębnie z kokosznikamiLata 1900–1901 (projekt Kozłowa)—Zachowana, najmłodsza część sylwety [1, 2]
Ikonostas i ikona HodegetriiXVIII w.; XVI–XVIII w.—W świątyni według opisu istvolyn.info i ViaRegia (obecny stan niesprawdzony) [3, 5]

Architektura

Poniżej — dwa elementy świątyni omówione dokładniej.

Osiem eksedr

Rotunda św. Bazylego we Włodzimierzu
Rotunda św. Bazylego we Włodzimierzu. Zdjęcie: Promek, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Rotunda jest centralna i ośmiopłatkowa w planie. Wokół okręgu rozmieszczono osiem eksedr — półkolistych nisz: cztery duże zgodnie ze stronami świata i cztery małe między nimi. Największa jest wschodnia, ołtarzowa absyda: wysuwa się na wschód na grubość muru, czyli o 1,35 m.

Między eksedrami stoją pilastry. Przechodzą one w żebra, które niosą sferyczną kopułę o wysokości 12 m nad posadzką. Terminologia w źródłach jest różna: WEU nazywa płatki eksedrami, Wikipedia — konchami (tak zwykle nazywa się półkopułowe przekrycie niszy). Wikipedia opisuje też ten sam mechanizm od innej strony: przekrycie podtrzymują łuki przyporowe, a ich rozpór przejmują z zewnątrz niskie przypory.

Falista ściana i przypory

Z powodu eksedr ściany fasadowe rotundy są faliste. Później, według WEU, wzmocniono je przyporami — naprzeciw wewnętrznych pilastrów. Logika jest tu przejrzysta: gdzie wewnątrz żebro sklepienia opiera się o ścianę, tam na zewnątrz potrzebne jest podparcie. Płatki nadają ścianie sztywność, ale nie znoszą rozporu kopuły.

Dwa portale

Rotunda św. Bazylego we Włodzimierzu: rysunek architektoniczny
Rotunda św. Bazylego we Włodzimierzu: rysunek IKONASTONE według zdjęcia.

Świątynia ma dwa wejścia — i dwa style. Portal północny, według WEU, jest z białego kamienia, rzeźbiony, gotycki. Zachodni — ceglany, w stylistyce romańskiej. Wikipedia nazywa portal zachodni „perspektywicznym”, czyli z kilkoma uskokami, stopniowo zwężającymi się ku drzwiom.

Okna rotundy zdobią symboliczne wyobrażenia słońca i księżyca.

Według Wikipedii rotunda prawdopodobnie posłużyła za wzór dla kaplicy-rotundy w wieży w Stołpiu (pol. Stołpie). Jeśli tak, wołyńska ośmiopłatkowa koncepcja miała naśladowców także poza samym Włodzimierzem.

Kamień i materiał

Podstawowym materiałem jest cegła palcówka (ukr. „palczatka”). To właśnie cegła, a nie dokumenty, dała najpewniejsze datowanie: charakter muru — koniec XIII — początek XIV wieku.

Kamień pojawia się tu w dwóch najważniejszych miejscach. Pierwsze — portal północny z białego kamienia, rzeźbiony w formach gotyckich. Drugie — płyta z graffiti, wmurowana w północną ścianę. Według Wikipedii była łupkowa. Czyli datę świątyni dosłownie szukano na kamieniu — i ten kamień zniknął z oczu: przepadł podczas I wojny światowej.

WEU, opierając się na ocenie architekta-restauratora Ołeksandra Hodowaniuka, wiąże rotundę ze szkołą architektury wołyńskiej. Encyklopedia pisze, że zabytek nie ma analogii na Ukrainie i w Europie, i widzi w nim połączenie oryginalnej kompozycji, wpływów Dalmacji i Wielkich Moraw oraz gotyku.

Jak czytać rotundę dzisiaj

Obecny budynek wygodnie rozłożyć na warstwy. Ściany z eksedrami, pilastry i portale — średniowieczne jądro. Przypory — późniejsze wzmocnienie (według WEU „późniejszego pochodzenia”; Hryhorij Łohwyn odnosił je do 1844 roku). Zachodnia dobudówka pojawiła się w 1844 roku i została przerobiona w latach 1900–1901 razem z dzwonnicą i tamburem. Cebulasta kopuła na bębnie z kokosznikami — także z lat 1900–1901. Czyli sylweta, którą rozpoznaje się z ulicy, to najmłodsza część świątyni, a najstarsza jest ukryta za nią, w planie.

Co warto zobaczyć

  • Płatki planu. Obejdźcie świątynię dookoła: falista ściana pokazuje, gdzie wewnątrz są eksedry.
  • Przypory naprzeciw wewnętrznych pilastrów.
  • Północny portal z białego kamienia — gotyk w dawnej wołyńskiej świątyni.
  • Zachodni portal ceglany w stylistyce romańskiej.
  • Sąsiedztwo. Rotunda stoi na wzgórzu nad Ługą; stąd, według WEU, dominuje nad południową częścią historycznego centrum.

Inna świątynia tej ziemi, która zmieniła wygląd na przestrzeni pięciu wieków, to cerkiew Zaśnięcia w Zimnem. A pilastry przechodzące w żebra to okazja, by przypomnieć, jak działają kolumny i pilastry.

Czy wiesz, że

Imię księcia

Świątynię nazwano św. Bazylego od chrzestnego imienia księcia Włodzimierza Światosławicza — Bazyli. To miejscowa legenda. [1]

„Obiad”

Według ViaRegiaUkraine w dziejach cerkiew nazywano „obidem”, czyli zbudowaną w jeden dzień. [5]

Grubość muru

Wschodnia absyda — największa z ośmiu eksedr: wysuwa się na wschód na grubość muru, 1,35 m. [1]

Słońce i księżyc

Okna rotundy zdobią symboliczne wyobrażenia słońca i księżyca. [1, 2]

Jedna płyta — dwie daty

Ten sam napis odczytywano jako rok 1194 i jako rok 1294. [1]

Szkoła i szpital

Według opisu z 1695 r. obok cerkwi stał dom ze szkołą i szpitalem. Według Wikipedii. [2]

1419

Belka plebanii nosiła napis „ta cerkiew została zbudowana w roku 1419” — kolejna data, której dziś nie można sprawdzić. Według Wikipedii. [2]

Kapłan-senator

Proboszcz Damian Hersztański był członkiem II Dumy Państwowej i senatorem polskiego Sejmu. Według istvolyn.info. [3]

Napad na cerkiew

W 1601 r. ludzie unickiego metropolity Hipacego (Pocieja), według skargi Zahorowskich, ograbili cerkiew i zelżyli kapłana. [2, 10]

Daleki krewny

Według Wikipedii rotunda prawdopodobnie posłużyła za wzór dla kaplicy-rotundy w wieży w Stołpiu. [2]

Ocena architekta

Architekt-restaurator Ołeksandr Hodowaniuk: pod względem doskonałości i wysmakowania form rotunda „znacznie przewyższa średniowieczne świątynie-rotundy” sąsiednich krajów Europy. [1]

Nie jedyna rotunda

We Włodzimierzu jest jeszcze cerkiew-rotunda klasztoru św. Michała (II poł. XIII w.) oraz pozostałości rotundy w uroczysku Stara Katedra; nie należy ich mylić z rotundą św. Bazylego. Według P. Kraluka. [11]

Podania

Podanie

Świątynia w jeden dzień

Według legendy cerkiewnej drużynnicy księcia Włodzimierza Światosławicza zbudowali pierwszą drewnianą cerkiew w jeden dzień w 992 r., wracając z wyprawy na Chorwatów. Według wersji przytaczanej w profilu REHERIT świątynię w jeden dzień zbudowała żona księcia. [1, 6, 7]

Podanie

Hodegetria z Bizancjum

Według miejscowej legendy ikonę Matki Bożej przywieziono z Bizancjum; mnich Ihnatij Kulczycki przypuszczał to samo. Data pojawienia się ikony jest nieznana. [3, 5]

Podanie

Grób babki

Według wzmianki latopisowej o świątyni nad grobem babki Mścisława Daniłowicza i według interpretacji Leonida Machnowca cerkiew św. Bazylego stoi nad grobem Anny, żony Romana Mścisławicza. Dowodów brak. [1, 3]

Podanie

„Obid”

Według nazwy ludowej cerkiew to „obid”: zbudowana w jeden dzień. [5]

Postaci

  • Włodzimierz Światosławicz (Bazyli) — książę, według legendy fundator.
  • Mścisław Daniłowicz — książę, według latopisu z 1287 r. zbudował świątynię-mauzoleum nad grobem babki (związek z cerkwią św. Bazylego to hipoteza).
  • Roman Mścisławicz — książę; Wikipedia wiąże z jego działalnością budowlaną napis z 1194 r.
  • Izmaił Sriezniewski — odczytał napis na płycie jako rok 1194.
  • Wołodymyr Antonowycz, Adrian Prachow — zbadali cerkiew (według Wikipedii, 1886) i datowali ją; WEU — XIV–XV w.
  • Michał Walicki — polski badacz, zbadał rotundę w 1925 r., datował ją na przełom XII–XIII w.
  • Borys Woznicki — trzymał się datowania Walickiego.
  • Kozłow (M./K./P.) — architekt przebudowy z lat 1899–1901.
  • Hryhorij Łohwyn — badacz, 1946–1949.
  • Ołeksandr Cynkałowski — krajoznawca, zapisał przekaz o roku 992 („Książęcy gród Włodzimierz”, 1935).
  • Ołeksandr Hodowaniuk — architekt-restaurator, autor oceny zabytku.
  • Leonid Machnowec — uczony, powiązał latopisowy „grób babki” z cerkwią św. Bazylego.
  • Damian Hersztański — proboszcz, senator; zmarł w 1936 r.
  • Jewhen Hersztański — proboszcz 1941–1968.
  • Serhij Depo — proboszcz od 1988 r. (1923–2008).
  • Józef Dutkiewicz — autor zdjęcia z 1933 r.
  • Wołodymyr Olchomiak (1929–2018) — fotograf, zdjęcie z 1972 r.
  • Mychajło Telezynski — kompozytor i dyrygent; Wikipedia nazywa go proboszczem cerkwi św. Bazylego od 1936 r., jednak inny artykuł istvolyn.info pisze, że w 1939 r. dopiero przyjął święcenia, a we Włodzimierzu był regentem. Rozbieżność nie została wyjaśniona. [2, 16]

Jak cytować

IKONASTONE. Rotunda św. Bazylego we Włodzimierzu // Przewodnik po świątyniach Ukrainy. URL: https://ikonastone.com/pl/przewodnik/rotunda-sw-bazylego-wlodzimierz/ (dostęp: DD.MM.RRRR).

Często zadawane pytania

Gdzie znajduje się rotunda św. Bazylego?

W południowej części historycznego centrum Włodzimierza, na wzgórzu nad doliną Ługi (ul. Wasylywska 30). Owalny dziedziniec otacza niski mur z bramą od północy.

Kiedy zbudowano rotundę św. Bazylego?

Dokładnej daty nie ma. Na podstawie charakteru muru (cegła palcówka, ukr. „palczatka”) i cech gotyckich datuje się ją na koniec XIII — początek XIV wieku. Graffiti na wmurowanej płycie różni badacze odczytywali jako rok 1194 lub 1294; Antonowycz i Prachow, według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej, datowali świątynię na XIV–XV wiek. Legenda wiąże pierwszą drewnianą cerkiew z rokiem 992.

Dlaczego świątynię nazywa się rotundą?

Jest centralna: wokół okrągłej przestrzeni rozmieszczono osiem eksedr (półkolistych nisz-płatków) — cztery duże zgodnie ze stronami świata i cztery małe między nimi. Sferyczna kopuła wznosi się na 12 m nad posadzką.

Jaki status ma zabytek?

Zabytek architektury o znaczeniu narodowym (według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej).

Źródła 16

  1. В. В. Вечерський. Василівська ротонда у Володимирі // Велика українська енциклопедія (оприлюднено 25.11.2022)
  2. Вікіпедія. Василівська ротонда
  3. Автор не вказано. Стаття про Василівську церкву-ротонду (Цинкаловський, Логвин, настоятелі Герштанські та Депо) // istvolyn.info
  4. Ю. Карпюк. Saint Basil's Church in Volodymyr-Volynskyi // KuLaDig, Kultur.Landschaft.Digital (LVR), 2021
  5. ViaRegiaUkraine. Church of St. Basil (XIII–XIV centuries)
  6. REHERIT. Володимир-Волинський: профіль спадщини (2020)
  7. Р. Якель. У Володимирі, християнському і державному // ZN.UA, 19.10.2012
  8. Encyclopedia of Ukraine. Volodymyr-Volynskyi
  9. Travelsinua. Saint Basil's Rotunda Church, Volodymyr (адреса: Василівська, 28)
  10. Бібліографічний покажчик Володимира (uknol.info): запис про скаргу Загоровських на Іпатія Потія, ВЮЗЗР, 1863, т. 3, № 9
  11. П. Кралюк, 2008
  12. Німецька цифрова бібліотека. Ю. Дуткевич, «Orthodoxe Kirche Sankt Basilius, Wolodymyr-Wolynskyj», фото 1933 (Інститут мистецтва ПАН / Herder-Institut)
  13. Львівська національна галерея мистецтв ім. Б. Возницького. В. Ольхомяк, «Василівська церква XIII–XIV ст.», 1972
  14. Львівська національна галерея мистецтв ім. Б. Возницького. «Ротонда церква св. Василія», фото 1950-х
  15. С. Терський. Княже місто Володимир // Інститут українознавства, Львів (датування Василівського храму кінцем XIII ст.)
  16. Стаття про Михайла Тележинського (Волинь) // istvolyn.info
Rotunda św. Bazylego we Włodzimierzu: po lewej zdjęcie świątyni, po prawej rysunek IKONASTONE
Miasto
Włodzimierz, obwód wołyński
Zbudowano
koniec XIII — początek XIV w. (według innych danych koniec XII w.); przebudowy 1844, 1900–1901
Typ
centralna ośmiopłatkowa rotunda
Materiał
cegła palcówka; portal północny — biały kamień
Stopień zbadania
28%
Zdjęcie: Promek, Wikimedia Commons, domena publiczna · rysunek: IKONASTONE
Przewodnik po cerkwiach

Wiesz więcej o tej świątyni?

Stare zdjęcie, przekaz, brakująca data lub błąd — prześlij nam. Sprawdzimy w źródłach i dodamy z podziękowaniem.

Pierwszy krok

Planują Państwo realizację dla swojej świątyni?

Prosimy przesłać zdjęcia, rysunki lub krótki opis. Omówimy miejsce, materiał i kolejny krok.

Porozmawiajmy o projekcie