Rotunda św. Bazylego we Włodzimierzu: osiem płatków i ani jednej pewnej daty
Większość świątyń czyta się wzdłuż osi: od wejścia do ołtarza. Rotundę św. Bazylego czyta się po okręgu. Osiem płatków-eksedr rozchodzi się od środka jak promienie i tylko wschodnia, ołtarzowa, wysuwa się nieco dalej niż pozostałe — by przypomnieć, dokąd patrzeć.
W skrócie
| Adres | Włodzimierz, ul. Wasylywska 30 |
| Czas budowy | koniec XIII — początek XIV w. (według muru); według innych danych koniec XII w. |
| Typ | centralna rotunda murowana, ośmiopłatkowa w planie |
| Kopuła | sferyczna, 12 m nad posadzką (pierwotna) |
| Przebudowy | 1844 (cebulasta kopuła, przedsionek), 1900–1901 (według projektu Kozłowa, styl neorosyjski) |
| Status | zabytek architektury o znaczeniu narodowym |
Historia w prostych słowach
Krótka opowieść na 4 minuty. Pełna chronologia ze wszystkimi datami, sporami i źródłami znajduje się niżej, w rozdziale „Chronologia”.
Data, której nikt nie zna (przed XIV wiekiem)
Rotunda Wasylowska we Włodzimierzu to cerkiew z ośmioma „płatkami” zamiast zwykłych ścian. Kiedy ją zbudowano, nie wie nikt dokładnie. Wersji jest kilka.
Pierwsza to napis na kamiennej płycie wmurowanej w ścianę. Jeden badacz odczytał go jako rok 1194, a później inny — jako 1294. Podczas I wojny światowej płytę wywieziono. Jedne źródła mówią, że jej los jest nieznany. Inne — że znajduje się w muzeum Uniwersytetu w Zagrzebiu, ale samo muzeum tego nie potwierdziło. Żadnego odczytu nie da się więc dziś sprawdzić.
Druga wersja pochodzi z latopisu. Około 1287 roku książę Mścisław Daniłowicz zbudował świątynię-grobowiec nad pochówkiem swojej babki. Czy chodzi o tę cerkiew, nie wiadomo: Leonid Machnowiec tak sądził, inni badacze nie.
Trzecia wersja wynika z samego budynku. Cienka cegła „palcówka” i cechy gotyckie wskazują na koniec XIII — początek XIV wieku. Antonowycz i Prachow w XIX wieku widzieli w niej XIV–XV wiek, choć źródła przekazują ich opinię różnie.
Najgłębiej sięga tradycja cerkiewna. Według niej pierwszą drewnianą cerkiew w tym miejscu drużynnicy księcia Włodzimierza Światosławowicza zbudowali w jeden dzień w 992 roku, wracając z wyprawy, i poświęcili ją świętemu Bazylemu.
Upadek (1523–1844)
Dokumenty zaczynają się w 1523 roku — i już wtedy cerkiew jest w złym stanie. W 1695 roku było tak samo: obok stał dom ze szkołą i szpitalem, a sama cerkiew niszczała bez remontu. Pod koniec XVII wieku freski w środku zabielono. Do połowy XIX wieku rotunda stała opuszczona.
W 1844 roku rząd przeznaczył 5 tysięcy rubli na remont. Dawny kulisty dach zastąpiono dużą cebulastą kopułą, która nie pasowała do proporcji świątyni. Od zachodu dobudowano dwukondygnacyjny przedsionek, w którego górnej kondygnacji miała być dzwonnica.
Ostatnia wielka przebudowa (1899–1901)
W 1899 roku architekt Kozłow opracował projekt nowej rekonstrukcji. Zrealizowano go w latach 1900–1901 w stylu neorosyjskim. Zmieniono zwieńczenie rotundy, urządzono dzwonnicę, a przed zachodnim wejściem dodano kruchtę z wysokim trójkątnym szczytem. Nad rotundą pojawiła się cebulasta kopuła na bębnie z kokosznikami. Inicjały architekta źródła podają różnie.
Ciche lata (XX wiek)
Po I wojnie światowej rotunda pozostała cerkwią parafialną. Ponad pół wieku służył tu ksiądz Damian Herszteński; zmarł w 1936 roku. Od 1941 roku proboszczem był Jewhen Herszteński, aż do śmierci w 1968 roku. W 1988 roku parafię objął Serhij Depo.
W latach 1946–1949 rotundę badał Hryhorij Łohwyn. O zamknięciu cerkwi w czasach radzieckich nie ma informacji.
Dziś (2005 — do dziś)
W latach 2005–2006 część państwowych funduszy poszła na remont cerkwi, a potem restaurację wstrzymano. Dziś to cerkiew parafialna eparchii wołyńskiej Prawosławnej Cerkwi Ukrainy i zabytek architektury o znaczeniu narodowym. W środku jest ikona Matki Bożej Hodegetrii, którą — według miejscowej legendy — przywieziono z Bizancjum. Ikonostas pochodzi z XVIII wieku.
Forma tej rotundy, według autorów, nie ma analogii w światowej architekturze sakralnej.
Słowniczek
| Słowo | Co oznacza |
|---|---|
| Rotunda | świątynia lub budowla na rzucie koła, z kopułą |
| Eksedra | półokrągła nisza wysunięta z głównej bryły |
| Graffiti | napis lub rysunek wydrapany na ścianie albo płycie |
| Latopis | średniowieczny zapis wydarzeń rok po roku |
| Grobowiec | budowla lub krypta, gdzie chowano ród lub możnych |
| Przedsionek | dobudówka przed wejściem do świątyni |
| Kokosznik | ozdobne małe łuki na bębnie lub dachu w stylu rosyjskim |
| Wizytacja | kontrola cerkwi przez urzędnika, z opisem jej stanu |
| Ikonostas | ściana z ikon między ołtarzem a resztą świątyni |
Kronika
Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Sekcja „Podania” zawiera przekazy i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie potwierdzają ich dokumenty.
Legenda i sporne datowanie
- 992 (według przekazu)
Według legendy cerkiewnej pierwszą drewnianą cerkiew w tym miejscu zbudowali w jeden dzień drużynnicy księcia Włodzimierza Światosławicza, wracając ze zwycięskiej wyprawy na Chorwatów; poświęcono ją świętemu Bazylemu na cześć chrzestnego imienia księcia. Inny wariant przekazu przypisuje budowę żonie księcia. To tradycja miejscowa, a nie dokument. [1, 2, 3, 6, 7]

Przekaz o roku 992: cerkiew w jeden dzień. Ilustracja: IKONASTONE - 1194 (według odczytania napisu)
Na łupkowej płycie z graffiti, wmurowanej w północną część świątyni, Izmaił Sriezniewski odczytał cerkiewnosłowiański napis z rokiem od stworzenia świata, odpowiadającym 1194. Przez długi czas uważano to za datę budowy; Wikipedia wiąże ją z działalnością budowlaną księcia Romana Mścisławicza. [1, 2, 3, 4]
- 1287
Według wzmianki latopisowej syn Daniela Halickiego, książę Mścisław Daniłowicz (lata 1230. — po 1292), zbudował świątynię-mauzoleum nad grobem swojej babki. Leonid Machnowec wiązał to właśnie z cerkwią św. Bazylego i przypuszczał, że pochowano tu Annę, żonę Romana Mścisławicza; inni badacze uważali, że grób znajdował się za wałami grodziska. Utożsamienie nie jest udowodnione. [1, 3]
- 1294 (ponowne odczytanie)
WEU: graffiti, opublikowane pod koniec XIX w., zbadano ponownie (w tekście WEU podano „1996”) i doprecyzowano datę jako 1294 — co zbliża ją do wzmianki latopisowej z 1287 r. To odczytanie podaje tylko WEU. [1]
- Koniec XIII — początek XIV w.
Na podstawie charakteru muru z cegły palcówki i pojedynczych cech gotyku świątynię datuje się obecnie na koniec XIII — początek XIV w.; do takiego datowania zbliżają się WEU, KuLaDig i profil dziedzictwa REHERIT; S. Terśkyj pisze też o „świątyni św. Bazylego z końca XIII w.”. [1, 4, 6, 15]

Około 1300 roku: rotunda (rekonstrukcja). Ilustracja: IKONASTONE - 1419 (według Wikipedii)
Według opisu wizytacyjnego z 1695 r. na belce plebanii obok cerkwi widniał napis „ta cerkiew została zbudowana w roku 1419” (w oryginale w języku ruskim). Autentyczność napisu nie została sprawdzona. [2]

Wnętrze rotundy, około 1300 roku (rekonstrukcja). Ilustracja: IKONASTONE
Epoka polsko-litewska
- 1523
Pierwsza wzmianka w dokumentach: król Zygmunt I przekazał prawo patronatu nad cerkwią św. Bazylego księciu Wasylowi Michajłowiczowi Sanguszce. WEU dodaje, że ta wzmianka świadczy o złym stanie technicznym cerkwi. [1, 2, 3]
- 1558
Po raz pierwszy wspomniano, że świątynia była murowana. W tym samym czasie patron Piotr Zahorowski, wskutek pozwów w sądzie ziemskim, utracił prawa do cerkwi, którą zajął książę Mikołaj Krzysztof Radziwiłł. Według Wikipedii. [2]
- 1570
Jedyna wzmianka o klasztorze założonym przy cerkwi św. Bazylego. Według Wikipedii. [2]
- 1585
Prawo patronatu nad cerkwią św. Bazylego wróciło do Fedira Zahorowskiego. Według Wikipedii. [2]
- 1601–1602
Andrij i Ołeksandr Zahorowscy w 1602 r. poskarżyli się na kijowskiego metropolitę unickiego Hipacego (Pocieja), że w poprzednim roku (1601) „nasłał” ludzi, którzy ograbili cerkiew i zelżyli kapłana. Skargę później opublikowano w zbiorze „Archiv Jugo-Zapadnoj Rossii” (1863). [2, 10]
- 1695
Wizytacja Sebastiana Kosowicza: obok cerkwi stał dom ze szkołą i szpitalem. WEU zaznacza, że także wtedy odnotowano zły stan techniczny świątyni. [1, 2]

Rok 1695: rotunda według wizytacji. Ilustracja: IKONASTONE - Koniec XVII w.
Freski wnętrza zabielono; według badań Hryhorija Łohwyna na wysokości 2 m w północnym występie zachował się tynk-podkład pod malowidło. Od końca XVII do połowy XIX w. rotunda stała opuszczona. [1, 2, 3]

koniec XVII w.: bielenie fresków (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE - XVI–XVIII w. (ikona)
Do cerkwi św. Bazylego przeniesiono ikonę Matki Bożej Hodegetrii z cerkwi Wprowadzenia do Świątyni Najświętszej Maryi Panny, która spłonęła; według miejscowej legendy obraz przywieziono z Bizancjum. Ikonostas świątyni pochodzi z XVIII w. [3, 5]
Imperium Rosyjskie
- 1795
Włodzimierz przeszedł pod panowanie Imperium Rosyjskiego i otrzymał nazwę Włodzimierz Wołyński. [8]
- 1844
Władze przeznaczyły 5 tys. rubli na odnowienie zabytku. Według WEU dawny sferyczny dach zastąpiono niewspółmiernie dużą cebulastą banią, a od zachodu dobudowano dwukondygnacyjny przedsionek, którego górna kondygnacja miała pełnić funkcję dzwonnicy; Wikipedia dodaje, że dach pokryto blachą. Hryhorij Łohwyn odnosił do tego roku także przypory, ale WEU mówi jedynie, że są „późniejszego pochodzenia”. [1, 2, 3]

Rok 1844: rotunda po przebudowie. Ilustracja: IKONASTONE - 1886
Według Wikipedii Wołodymyr Antonowycz i Adrian Prachow zbadali cerkiew i wyrazili opinię o datowaniu na koniec XIII — początek XIV w.; według WEU ci badacze datowali zabytek na XIV–XV w. Źródła się rozchodzą. [1, 2]

XIX wiek: badacz przy płycie z napisem. Ilustracja: IKONASTONE - 1899–1901
Architekt Kozłow (WEU: M. Kozłow, 1870–?; Wikipedia: K. Kozłow; istvolyn: P. Kozłow) opracował w 1899 r. projekt rekonstrukcji, zrealizowany w latach 1900–1901 w stylu neorosyjskim: zmieniono zwieńczenie rotundy i dobudówki, na której urządzono dzwonnicę, przed wejściem zachodnim — tambur z wysokim trójkątnym szczytem; nad rotundą powstała cebulasta kopuła na bębnie z kokosznikami. Serwis turystyczny Travelsinua zaznacza, że kopuła z 1901 r. zmieniła wygląd cerkwi nie do poznania. [1, 2, 3, 9]

Po 1901 roku. Ilustracja: IKONASTONE - I wojna światowa
Podczas okupacji Włodzimierza przez wojska austro-węgierskie płytę z graffiti zdemontowano i wywieziono. Według WEU jej los jest nieznany; według istvolyn.info i KuLaDig (bez odwołania do dokumentu) płytę wywieziono do Chorwacji i obecnie znajduje się w muzeum Uniwersytetu w Zagrzebiu. Potwierdzenia od samego muzeum nie znaleziono. [1, 2, 3, 4]
Wojny i okres międzywojenny
- 1919
Wiosną Włodzimierz zajęło wojsko polskie; miasto pozostawało w granicach Polski do 1939 r. [8]
- 1925
Polski badacz Michał Walicki zbadał rotundę i odniósł ją do przełomu XII–XIII w., uważając, że pierwotny budynek był typu romańskiego, a gotycka przebudowa późniejsza (po 1523 r.); artykuł „Średniowieczne cerkwie Włodzimierza” ukazał się w 1931 r. w „Roczniku Wołyńskim”. Później tego datowania trzymał się Borys Woznicki. [2, 3]

1925: badanie rotundy (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE - 1929
Ukazała się praca Wołodymyra Syczynskiego „Rotundy na Ukrainie” (Kijów), wymieniana w literaturze do artykułu o rotundzie św. Bazylego. [2]
- 1933
Inżynier-architekt Józef Dutkiewicz wykonał dokumentację fotograficzną świątyni (podpis „Rotunda św. Bazylego”); zdjęcie przechowują Instytut Sztuki PAN i Niemiecka Biblioteka Cyfrowa. [12]

1933: dokumentacja fotograficzna rotundy (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE - 1936
Zmarł Damian Hersztański, wieloletni proboszcz cerkwi św. Bazylego (służył ponad pół wieku), członek II Dumy Państwowej i senator polskiego Sejmu. Według istvolyn.info. [3]
Lata powojenne i sowieckie
- 1941
W grudniu proboszczem został Jewhen Hersztański (magister teologii Uniwersytetu Warszawskiego, 1934); służył do śmierci w 1968 r. Informacji o zamknięciu czy zmianie przeznaczenia świątyni w czasach sowieckich w sprawdzonych źródłach brak. Według istvolyn.info. [3]
- 1946–1949
Hryhorij Łohwyn badał rotundę; uważał ją za rówieśniczkę Zamku Lubarta w Łucku, a przebudowę z lat 1900–1901 za taką, która całkowicie zmieniła wygląd świątyni. Według istvolyn.info. [3]
- Lata 50. XX w.
Zdjęcie „Rotunda cerkiew św. Bazylego” (autor nieznany) w zbiorze Lwowskiej Narodowej Galerii Sztuki. [14]
- 1972
Wołodymyr Olchomiak (1929–2018) utrwalił świątynię na fotografii „Cerkiew św. Bazylego XIII–XIV w.”; przechowywana jest w Lwowskiej Narodowej Galerii Sztuki. [13]
- 1988
Proboszczem cerkwi św. Bazylego został Serhij Depo (1923–2008), diakon od 1947 r., później honorowy obywatel Włodzimierza. Według istvolyn.info. [3]
Niepodległa Ukraina
- 2005–2006
Budżet miasta Włodzimierza otrzymał państwową subwencję na restaurację zabytków w łącznej wysokości 4 mln hrn; część środków przeznaczono na remont cerkwi św. Bazylego, po czym restauracja została wstrzymana. Według ZN.UA. [7]
- 2008
20 października zmarł Serhij Depo; według istvolyn.info jego grób przy świątyni jest czczony do dziś. [3]
- 2012
Artykuł ZN.UA (19 października) wymienia rotundę wśród zabytków o znaczeniu narodowym, które restaurowane są „z wielkimi trudnościami”, i zaznacza, że jej ośmiopłatkowa forma nie ma analogii w światowej architekturze sakralnej. [7]
- 2020
Profil dziedzictwa REHERIT zalicza cerkiew św. Bazylego (koniec XIII–XIV w.) do najciekawszych obiektów turystycznych Włodzimierza i nazywa ją jedną z najoryginalniejszych budowli w światowej architekturze. [6]
- 2022
WEU (artykuł opublikowano 25.11.2022) opisuje rotundę św. Bazylego jako cerkiew parafialną eparchii wołyńskiej Prawosławnej Cerkwi Ukrainy i zabytek architektury o znaczeniu narodowym. Według WEU. [1]

Czasy współczesne. Ilustracja: IKONASTONE
Utracone i odtworzone
| Co | Było | Co się stało | Gdzie jest teraz |
|---|---|---|---|
| Łupkowa płyta z graffiti (1194/1294) | Wmurowana w północną część świątyni | Podczas I wojny światowej zdemontowana i wywieziona | Według WEU — los nieznany; według istvolyn.info i KuLaDig — muzeum Uniwersytetu w Zagrzebiu (niepotwierdzone) [1, 2, 3, 4] |
| Pierwotne przekrycie sferyczne | Kopuła o wysokości 12 m nad posadzką | W 1844 r. zastąpione niewspółmiernie dużą cebulastą banią | Utracone [1] |
| Freski | Wnętrze i ściany | Zabielone pod koniec XVII w. | Pod tynkiem; podkład pod malowidło odkryto w północnym występie [1, 3] |
| Drewniana cerkiew (według legendy, 992) | Poprzedniczka w tym miejscu | Nieznane | Wikipedia: „prawdopodobnie” istniała starsza drewniana świątynia; dokumentów brak [1, 2] |
| Dom ze szkołą i szpitalem | Obok cerkwi, według opisu z 1695 r. | Nieznane | Nie zachowały się; źródła nie precyzują [2] |
| Klasztor przy cerkwi | Wspomniany jeden raz pod rokiem 1570 | Nieznane | Nie zachował się [2] |
| Dwukondygnacyjny przedsionek z dzwonnicą | 1844 r. | Przerobiony w latach 1900–1901 | Zachowany w przebudowanej postaci [1, 2] |
| Kopuła na bębnie z kokosznikami | Lata 1900–1901 (projekt Kozłowa) | — | Zachowana, najmłodsza część sylwety [1, 2] |
| Ikonostas i ikona Hodegetrii | XVIII w.; XVI–XVIII w. | — | W świątyni według opisu istvolyn.info i ViaRegia (obecny stan niesprawdzony) [3, 5] |
Architektura
Poniżej — dwa elementy świątyni omówione dokładniej.
Osiem eksedr

Rotunda jest centralna i ośmiopłatkowa w planie. Wokół okręgu rozmieszczono osiem eksedr — półkolistych nisz: cztery duże zgodnie ze stronami świata i cztery małe między nimi. Największa jest wschodnia, ołtarzowa absyda: wysuwa się na wschód na grubość muru, czyli o 1,35 m.
Między eksedrami stoją pilastry. Przechodzą one w żebra, które niosą sferyczną kopułę o wysokości 12 m nad posadzką. Terminologia w źródłach jest różna: WEU nazywa płatki eksedrami, Wikipedia — konchami (tak zwykle nazywa się półkopułowe przekrycie niszy). Wikipedia opisuje też ten sam mechanizm od innej strony: przekrycie podtrzymują łuki przyporowe, a ich rozpór przejmują z zewnątrz niskie przypory.
Falista ściana i przypory
Z powodu eksedr ściany fasadowe rotundy są faliste. Później, według WEU, wzmocniono je przyporami — naprzeciw wewnętrznych pilastrów. Logika jest tu przejrzysta: gdzie wewnątrz żebro sklepienia opiera się o ścianę, tam na zewnątrz potrzebne jest podparcie. Płatki nadają ścianie sztywność, ale nie znoszą rozporu kopuły.
Dwa portale

Świątynia ma dwa wejścia — i dwa style. Portal północny, według WEU, jest z białego kamienia, rzeźbiony, gotycki. Zachodni — ceglany, w stylistyce romańskiej. Wikipedia nazywa portal zachodni „perspektywicznym”, czyli z kilkoma uskokami, stopniowo zwężającymi się ku drzwiom.
Okna rotundy zdobią symboliczne wyobrażenia słońca i księżyca.
Według Wikipedii rotunda prawdopodobnie posłużyła za wzór dla kaplicy-rotundy w wieży w Stołpiu (pol. Stołpie). Jeśli tak, wołyńska ośmiopłatkowa koncepcja miała naśladowców także poza samym Włodzimierzem.
Kamień i materiał
Podstawowym materiałem jest cegła palcówka (ukr. „palczatka”). To właśnie cegła, a nie dokumenty, dała najpewniejsze datowanie: charakter muru — koniec XIII — początek XIV wieku.
Kamień pojawia się tu w dwóch najważniejszych miejscach. Pierwsze — portal północny z białego kamienia, rzeźbiony w formach gotyckich. Drugie — płyta z graffiti, wmurowana w północną ścianę. Według Wikipedii była łupkowa. Czyli datę świątyni dosłownie szukano na kamieniu — i ten kamień zniknął z oczu: przepadł podczas I wojny światowej.
WEU, opierając się na ocenie architekta-restauratora Ołeksandra Hodowaniuka, wiąże rotundę ze szkołą architektury wołyńskiej. Encyklopedia pisze, że zabytek nie ma analogii na Ukrainie i w Europie, i widzi w nim połączenie oryginalnej kompozycji, wpływów Dalmacji i Wielkich Moraw oraz gotyku.
Jak czytać rotundę dzisiaj
Obecny budynek wygodnie rozłożyć na warstwy. Ściany z eksedrami, pilastry i portale — średniowieczne jądro. Przypory — późniejsze wzmocnienie (według WEU „późniejszego pochodzenia”; Hryhorij Łohwyn odnosił je do 1844 roku). Zachodnia dobudówka pojawiła się w 1844 roku i została przerobiona w latach 1900–1901 razem z dzwonnicą i tamburem. Cebulasta kopuła na bębnie z kokosznikami — także z lat 1900–1901. Czyli sylweta, którą rozpoznaje się z ulicy, to najmłodsza część świątyni, a najstarsza jest ukryta za nią, w planie.
Co warto zobaczyć
- Płatki planu. Obejdźcie świątynię dookoła: falista ściana pokazuje, gdzie wewnątrz są eksedry.
- Przypory naprzeciw wewnętrznych pilastrów.
- Północny portal z białego kamienia — gotyk w dawnej wołyńskiej świątyni.
- Zachodni portal ceglany w stylistyce romańskiej.
- Sąsiedztwo. Rotunda stoi na wzgórzu nad Ługą; stąd, według WEU, dominuje nad południową częścią historycznego centrum.
Inna świątynia tej ziemi, która zmieniła wygląd na przestrzeni pięciu wieków, to cerkiew Zaśnięcia w Zimnem. A pilastry przechodzące w żebra to okazja, by przypomnieć, jak działają kolumny i pilastry.
Czy wiesz, że
Świątynię nazwano św. Bazylego od chrzestnego imienia księcia Włodzimierza Światosławicza — Bazyli. To miejscowa legenda. [1]
Według ViaRegiaUkraine w dziejach cerkiew nazywano „obidem”, czyli zbudowaną w jeden dzień. [5]
Wschodnia absyda — największa z ośmiu eksedr: wysuwa się na wschód na grubość muru, 1,35 m. [1]
Okna rotundy zdobią symboliczne wyobrażenia słońca i księżyca. [1, 2]
Ten sam napis odczytywano jako rok 1194 i jako rok 1294. [1]
Według opisu z 1695 r. obok cerkwi stał dom ze szkołą i szpitalem. Według Wikipedii. [2]
Belka plebanii nosiła napis „ta cerkiew została zbudowana w roku 1419” — kolejna data, której dziś nie można sprawdzić. Według Wikipedii. [2]
Proboszcz Damian Hersztański był członkiem II Dumy Państwowej i senatorem polskiego Sejmu. Według istvolyn.info. [3]
W 1601 r. ludzie unickiego metropolity Hipacego (Pocieja), według skargi Zahorowskich, ograbili cerkiew i zelżyli kapłana. [2, 10]
Według Wikipedii rotunda prawdopodobnie posłużyła za wzór dla kaplicy-rotundy w wieży w Stołpiu. [2]
Architekt-restaurator Ołeksandr Hodowaniuk: pod względem doskonałości i wysmakowania form rotunda „znacznie przewyższa średniowieczne świątynie-rotundy” sąsiednich krajów Europy. [1]
We Włodzimierzu jest jeszcze cerkiew-rotunda klasztoru św. Michała (II poł. XIII w.) oraz pozostałości rotundy w uroczysku Stara Katedra; nie należy ich mylić z rotundą św. Bazylego. Według P. Kraluka. [11]
Podania
Świątynia w jeden dzień
Według legendy cerkiewnej drużynnicy księcia Włodzimierza Światosławicza zbudowali pierwszą drewnianą cerkiew w jeden dzień w 992 r., wracając z wyprawy na Chorwatów. Według wersji przytaczanej w profilu REHERIT świątynię w jeden dzień zbudowała żona księcia. [1, 6, 7]
Hodegetria z Bizancjum
Według miejscowej legendy ikonę Matki Bożej przywieziono z Bizancjum; mnich Ihnatij Kulczycki przypuszczał to samo. Data pojawienia się ikony jest nieznana. [3, 5]
Grób babki
Według wzmianki latopisowej o świątyni nad grobem babki Mścisława Daniłowicza i według interpretacji Leonida Machnowca cerkiew św. Bazylego stoi nad grobem Anny, żony Romana Mścisławicza. Dowodów brak. [1, 3]
„Obid”
Według nazwy ludowej cerkiew to „obid”: zbudowana w jeden dzień. [5]
Postaci
- Włodzimierz Światosławicz (Bazyli) — książę, według legendy fundator.
- Mścisław Daniłowicz — książę, według latopisu z 1287 r. zbudował świątynię-mauzoleum nad grobem babki (związek z cerkwią św. Bazylego to hipoteza).
- Roman Mścisławicz — książę; Wikipedia wiąże z jego działalnością budowlaną napis z 1194 r.
- Izmaił Sriezniewski — odczytał napis na płycie jako rok 1194.
- Wołodymyr Antonowycz, Adrian Prachow — zbadali cerkiew (według Wikipedii, 1886) i datowali ją; WEU — XIV–XV w.
- Michał Walicki — polski badacz, zbadał rotundę w 1925 r., datował ją na przełom XII–XIII w.
- Borys Woznicki — trzymał się datowania Walickiego.
- Kozłow (M./K./P.) — architekt przebudowy z lat 1899–1901.
- Hryhorij Łohwyn — badacz, 1946–1949.
- Ołeksandr Cynkałowski — krajoznawca, zapisał przekaz o roku 992 („Książęcy gród Włodzimierz”, 1935).
- Ołeksandr Hodowaniuk — architekt-restaurator, autor oceny zabytku.
- Leonid Machnowec — uczony, powiązał latopisowy „grób babki” z cerkwią św. Bazylego.
- Damian Hersztański — proboszcz, senator; zmarł w 1936 r.
- Jewhen Hersztański — proboszcz 1941–1968.
- Serhij Depo — proboszcz od 1988 r. (1923–2008).
- Józef Dutkiewicz — autor zdjęcia z 1933 r.
- Wołodymyr Olchomiak (1929–2018) — fotograf, zdjęcie z 1972 r.
- Mychajło Telezynski — kompozytor i dyrygent; Wikipedia nazywa go proboszczem cerkwi św. Bazylego od 1936 r., jednak inny artykuł istvolyn.info pisze, że w 1939 r. dopiero przyjął święcenia, a we Włodzimierzu był regentem. Rozbieżność nie została wyjaśniona. [2, 16]
Jak cytować
IKONASTONE. Rotunda św. Bazylego we Włodzimierzu // Przewodnik po świątyniach Ukrainy. URL: https://ikonastone.com/pl/przewodnik/rotunda-sw-bazylego-wlodzimierz/ (dostęp: DD.MM.RRRR).
Nie wiesz, jak nazywa się wyrób? Przejdź przez świątynię od ołtarza po plac →
Chcesz podarować coś do kościoła? Co podarować do kościoła →
Chcesz upamiętnić bliskich lub poległego parafianina? Pamięć przy świątyni →
Często zadawane pytania
Gdzie znajduje się rotunda św. Bazylego?
W południowej części historycznego centrum Włodzimierza, na wzgórzu nad doliną Ługi (ul. Wasylywska 30). Owalny dziedziniec otacza niski mur z bramą od północy.
Kiedy zbudowano rotundę św. Bazylego?
Dokładnej daty nie ma. Na podstawie charakteru muru (cegła palcówka, ukr. „palczatka”) i cech gotyckich datuje się ją na koniec XIII — początek XIV wieku. Graffiti na wmurowanej płycie różni badacze odczytywali jako rok 1194 lub 1294; Antonowycz i Prachow, według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej, datowali świątynię na XIV–XV wiek. Legenda wiąże pierwszą drewnianą cerkiew z rokiem 992.
Dlaczego świątynię nazywa się rotundą?
Jest centralna: wokół okrągłej przestrzeni rozmieszczono osiem eksedr (półkolistych nisz-płatków) — cztery duże zgodnie ze stronami świata i cztery małe między nimi. Sferyczna kopuła wznosi się na 12 m nad posadzką.
Jaki status ma zabytek?
Zabytek architektury o znaczeniu narodowym (według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej).
Źródła 16
- В. В. Вечерський. Василівська ротонда у Володимирі // Велика українська енциклопедія (оприлюднено 25.11.2022)
- Вікіпедія. Василівська ротонда
- Автор не вказано. Стаття про Василівську церкву-ротонду (Цинкаловський, Логвин, настоятелі Герштанські та Депо) // istvolyn.info
- Ю. Карпюк. Saint Basil's Church in Volodymyr-Volynskyi // KuLaDig, Kultur.Landschaft.Digital (LVR), 2021
- ViaRegiaUkraine. Church of St. Basil (XIII–XIV centuries)
- REHERIT. Володимир-Волинський: профіль спадщини (2020)
- Р. Якель. У Володимирі, християнському і державному // ZN.UA, 19.10.2012
- Encyclopedia of Ukraine. Volodymyr-Volynskyi
- Travelsinua. Saint Basil's Rotunda Church, Volodymyr (адреса: Василівська, 28)
- Бібліографічний покажчик Володимира (uknol.info): запис про скаргу Загоровських на Іпатія Потія, ВЮЗЗР, 1863, т. 3, № 9
- П. Кралюк, 2008
- Німецька цифрова бібліотека. Ю. Дуткевич, «Orthodoxe Kirche Sankt Basilius, Wolodymyr-Wolynskyj», фото 1933 (Інститут мистецтва ПАН / Herder-Institut)
- Львівська національна галерея мистецтв ім. Б. Возницького. В. Ольхомяк, «Василівська церква XIII–XIV ст.», 1972
- Львівська національна галерея мистецтв ім. Б. Возницького. «Ротонда церква св. Василія», фото 1950-х
- С. Терський. Княже місто Володимир // Інститут українознавства, Львів (датування Василівського храму кінцем XIII ст.)
- Стаття про Михайла Тележинського (Волинь) // istvolyn.info

- Miasto
- Włodzimierz, obwód wołyński
- Zbudowano
- koniec XIII — początek XIV w. (według innych danych koniec XII w.); przebudowy 1844, 1900–1901
- Typ
- centralna ośmiopłatkowa rotunda
- Materiał
- cegła palcówka; portal północny — biały kamień
- Stopień zbadania
- 28%





