Cerkwie Ukrainy ·

Cerkiew Zaśnięcia w Niskieniczach: pięć kopuł Adama Kisiela

W niszy południowo-zachodniego filara cerkwi w Niskieniczach stoi rycerz w zbroi płytowej — alabastrowa półpostać. To fundator świątyni, Adam Kisiel, i stoi on w tej samej przestrzeni, którą zamówił — pod pięcioma kopułami, w cerkwi, która zapoczątkowała cały typ świątyń murowanych w Ukrainie.

W skrócie

Adreswieś Niskienicze, obwód wołyński (na wschód od Nowowołyńska)
Zbudowanorozpoczęta 1636 (według innych danych 1638); poświęcona 1653; wystrój ukończono 1659
FundatorAdam Kisiel
Typkrzyżowa pięciodzielna pięciokopułowa świątynia murowana w stylistyce późnorenesansowej
Zespółmur z XVII w., wały, bastiony, drewniana dzwonnica bramna z drugiej połowy XVII w.
Statuszabytek architektury o znaczeniu narodowym

Historia w prostych słowach

Krótka opowieść na 4 minuty. Pełna chronologia ze wszystkimi datami, sporami i źródłami znajduje się niżej, w rozdziale „Chronologia”.

Zamek i pomysł na cerkiew (XVI wiek — 1643)

Wieś Nizkiniczi po raz pierwszy wspomniano w 1545 roku. Pod koniec XVI wieku ród Kisielów, który ją posiadał, zbudował tu zamek. Ziemne umocnienia przetrwały do dziś.

Najsłynniejszym z rodu był Adam Kisiel. Urodził się w 1600 roku. W 1632 roku porzucił unię i wrócił do Kościoła prawosławnego.

Jeszcze przed założeniem klasztoru Kisiel zaczął budować w majątku nową murowaną cerkiew. Stara drewniana stała poza wałami i już wtedy nazywano ją „starą”.

Klasztor i pięć kopuł (1643–1659)

16 września 1643 roku Kisiel założył tu męski klasztor Opieki Matki Bożej. Dał zamek z ziemią, trzy rodziny chłopskie i pieniądze. W klasztorze miało mieszkać 12 mnichów. Co do daty źródła się nie zgadzają: jedne podają 1643, inne czas między 1621 a 1627. Różnicy tej, sięgającej prawie dwóch dziesięcioleci, nic nie wyjaśnia.

Murowaną cerkiew zaczęto budować w 1636 roku (według innych danych w 1638). Przez około dziesięć lat Kisiel dawał pieniądze na ukończenie głównej świątyni. 3 maja 1653 roku zmarł w Brześciu. Zgodnie z testamentem przewieziono go do Nizkiniczów i pochowano w jednej cynowej trumnie z bratem Mikołajem.

W tym samym 1653 roku cerkiew konsekrowano. W 1659 roku ukończono wystrój. Świątynia ma plan krzyża i jest zwieńczona pięcioma kopułami. W drugiej połowie XVII wieku w murze klasztoru wzniesiono drewnianą dzwonnicę bramną.

Unia i powrót do prawosławia (1698–1837)

Pod koniec wieku klasztor przeszedł do unii. Źródła podają rok 1698. Opiekę nad nim przejęli bazylianie.

Nie zawsze było spokojnie. W 1690 roku dzierżawcy majątku napadli na mnichów wyjeżdżających z klasztoru i obrabowali ich wozy. Zaczął się proces. W 1744 roku papież Benedykt XIV uznał uposażenia klasztoru.

Po trzecim rozbiorze Polski, w 1795 roku, wieś znalazła się w Imperium Rosyjskim. W 1796 roku cerkiew znów stała się prawosławna. W 1803 roku poświęcono ją ponownie: z Opieki Matki Bożej stała się cerkwią Zaśnięcia. W 1837 roku klasztor zamknięto, cele rozebrano, a w połowie XIX wieku świątynia podupadła.

Badacze (lata 1880 — 1939)

W latach 1880. cerkiew oglądali krajoznawca Omelian Dwernicki, profesorowie Wołodymyr Antonowycz i Adrian Prachow oraz hrabina Uwarowa. Wieśniacy przy wsparciu biskupów częściowo doprowadzili ją do ładu. W 1886 roku wyprawa Prachowa sfotografowała świątynię, sarkofag i nagrobek.

Podczas I wojny światowej, w 1915 roku, węgierscy żołnierze częściowo uszkodzili nagrobek Kisiela i obrabowali trumnę. W latach międzywojennych, gdy wieś należała do Polski, cerkiew rabowano. Po otwarciu sarkofagu zniknęły klejnoty i buława Kisiela. W 1935 roku rozpoczęła się państwowa restauracja.

Wojna, zamknięcie i odrodzenie (1944–2003)

W 1944 roku linia frontu zostawiła zniszczony szczyt środkowej kopuły i dziury w dachu. W 1946 roku cerkiew, dzwonnicę i nagrobek uznano za zabytki architektury. W 1961 roku cerkiew zamknięto, jak większość wołyńskich. W 1962 roku bezbożni młodzieńcy wdarli się do świątyni, zniszczyli krypty i rozłupali popiersie fundatora.

8 czerwca 1969 roku cerkiew znów otwarto dla nabożeństw. Konserwatorzy ze Lwowa odtworzyli część utraconego. 28 października 1997 roku na górze nizkinickiej wznowiono życie monastyczne. Do 2003 roku zbudowano dom braci z cerkwią świętego Jerzego Zwycięzcy. To nowe budynki obok zabytku, ale nie są jego częścią.

Dziś (2011 — do dziś)

W 2011 roku otwarto Muzeum Starożytności i Życia Ludowego. W latach 2017–2018 polsko-ukraiński zespół z inicjatywy Fundacji Dziedzictwa Kulturowego odrestaurował nagrobek Kisiela. W lutym 2019 roku wspólnota klasztoru postanowiła przejść do PCU, ale na alternatywnym zebraniu parafianie i duchowni wypowiedzieli się przeciw. Jaka jurysdykcja obowiązuje dziś, w sprawdzonych źródłach nie ustalono.

Słowniczek

SłowoCo oznacza
Wojewodawysoki urzędnik, który rządził województwem i jego wojskiem
Uniazwiązek części Kościoła prawosławnego z Rzymem: obrządek wschodni pozostał, ale uznano władzę papieża
Bazylianiegrekokatolicki zakon mniszy
Uposażeniemajątek i pieniądze, które fundator oddaje na utrzymanie klasztoru lub cerkwi
Świątynia na planie krzyżaświątynia, której rzut ma kształt krzyża
Dzwonnica bramnadzwonnica nad wejściem na teren klasztoru
Prestołświęty stół w ołtarzu; od niego pochodzi nazwa święta patronalnego
Konsystorzorgan kościelny zarządzający diecezją
Sarkofagkamienna lub metalowa trumna, często z napisami
Klejnotycenne znaki władzy: buława, pieczęć, sztandar

Kronika

Cyfry w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na dole strony. Adnotacja „według danych …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” to podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.

Ród Kisielów i zamysł świątyni

  1. 1545

    Wieś Niskienicze po raz pierwszy wspomniana w rewizji zamku włodzimierskiego. Według danych Encyklopedii Współczesnej Ukrainy. [1]

  2. Koniec XVI w.

    Ród Kisielów, który władał wsią, zbudował w Niskieniczach zamek; ziemne umocnienia zachowały się do dziś. [1, 4]

  3. 1600

    Urodził się Adam Kisiel. Dawniejsza historiografia podawała rok 1580, ale wiek 53 lat z napisu nagrobnego dał podstawę do przyjęcia roku 1600. [2, 12, 13, 14]

  4. 1632

    Kisiel porzucił unię i wrócił do Kościoła prawosławnego. [2, 5]

Fundacja i budowa

  1. Do 1643

    Jeszcze na długo przed założeniem monasteru Kisiel zaczął budować w swoich dobrach nową świątynię murowaną: poprzednia drewniana cerkiew, położona poza obronnymi wałami, już wtedy nazywana była „starą”. Według WEU (w cytacie z obecnego artykułu serwisu) murowaną cerkiew zaczęto budować w 1636 r. (według innych danych w 1638 r.); EWU pisze, że ceglaną cerkiew zbudowano przed 1643 r. [1, 4, 15]

    Murarze wznoszą nową pięciokopułową cerkiew na wzgórzu nad jeziorem obok starej drewnianej
    1643: budowa murowanej cerkwi (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE
  2. 16 września 1643

    Adam Kisiel założył męski monaster Pokrowy. Rok 1643 podają Polonika, Wikipedia i przewodniki; EWU datuje założenie na lata 1621–1627. Dokładny dzień — według ukraińskiej Wikipedii. [1, 2, 4, 8, 10]

    Ziemny wał z bastionami wokół dziedzińca, rusztowania przy murowanej cerkwi wyrastającej z fundamentów
    Rok 1643: początek budowy. Ilustracja: IKONASTONE
  3. 1643

    Fundusz: zamek z ziemią, trzy rodziny chłopskie, trzy tysiące talarów i dwa tysiące złotych z siedmioma procentami rocznego dochodu oraz dziesiątym snopem; w monasterze miało mieszkać 12 mnichów. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]

  4. 1643–1653

    Przez około dziesięć lat Kisiel przekazywał datki na ukończenie głównej świątyni. [4, 8]

  5. 18 sierpnia 1646

    Fundusz potwierdzono po raz drugi i dodano 5000 złotych; zapis wpisano do włodzimierskich ksiąg grodzkich. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]

  6. 11 marca 1651

    Pod Winnicą zginął brat Adama, Mikołaj Kisiel. Pochowano go w cynowym sarkofagu pod kryptą rodzinnej cerkwi. Według danych Biuletynu NMHU. [6]

  7. 3 maja 1653

    Adam Kisiel zmarł w Brześciu. Zgodnie z testamentem przewieziono go do Niskienicz i pochowano w jednej cynowej trumnie z bratem Mikołajem. [6, 12, 13, 14]

  8. 1653

    Według WEU (w cytacie z obecnego artykułu) cerkiew poświęcono. Rok 1653 jako datę świątyni podają również Lwowska Narodowa Galeria i UkraineTrek. [9, 11, 15]

    Ukończona pięciokopułowa murowana cerkiew z rzeźbionym portalem, chłopi przy wejściu
    Rok 1653: poświęcenie świątyni. Ilustracja: IKONASTONE
  9. Po 1653

    Nagrobek Kisiela wykonano prawdopodobnie wkrótce po śmierci wojewody; dokładnej daty brak. [2]

    Kamienna półpostać rycerza z buławą w niszy filara, czarne marmurowe płyty z napisami
    Po 1653 roku: nagrobek Adama Kisiela. Ilustracja: IKONASTONE
  10. Około 1659

    Sześć lat po mężu zmarła Anastazja Kisielowa, także pochowana w Niskieniczach. Według danych ukraińskiej Wikipedii. Według WEU (w cytacie) w 1659 r. ukończono wystrój świątyni. [4, 15]

Monaster w czasach unii

  1. 1690

    Dzierżawcy dóbr Dowhial-Cyryny, którzy przyjęli katolicyzm, napadli na mnichów wyjeżdżających z klasztoru i zrabowali ich wozy. Rozpoczął się proces w Trybunale Lubelskim. Według danych ukraińskiej Wikipedii (za pracą z 1867 r.). [4]

  2. 1698

    Monaster przeszedł do unii (EWU; Wikipedia wiąże to z biskupem łuckim Lwem Załęskim). [1, 4]

    Dziedziniec monasterski z drewnianą bramą-dzwonnicą, mnich z latarnią
    Koniec XVII — XVIII w.: dziedziniec monasterski. Ilustracja: IKONASTONE
  3. 9 lutego 1744

    Papież Benedykt XIV bullą uznał fundusze monasteru w Niskieniczach. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]

Pod panowaniem Imperium Rosyjskiego

  1. 1795

    Po trzecim rozbiorze Polski wieś znalazła się w Imperium Rosyjskim. [1]

  2. 1796

    Według ukraińskiej Wikipedii cerkiew Pokrowy przeszła w ręce prawosławnych i po 98-letniej przerwie znów odprawiano w niej liturgię prawosławną; bazylianie jeszcze przez jakiś czas działali w sąsiedniej kaplicy. [4]

  3. 1803

    Przekonsekrowano ołtarz i cerkiew z wezwania Pokrowy stała się cerkwią Zaśnięcia. [4, 15]

  4. 22 czerwca 1837

    Konsystorz zezwolił na zamknięcie monasteru; cele rozebrano tego samego roku. EWU datuje zamknięcie na „lata 1830.”. [1, 4]

  5. Lata 1880.

    Cerkiew oglądali krajoznawca Omelan Dwernycki, kijowscy profesorowie Wołodymyr Antonowycz i Adrian Prachow oraz hrabina Uwarowa; chłopi przy poparciu hierarchów częściowo doprowadzili świątynię do porządku. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]

  6. 1886

    Ekspedycja Adriana Prachowa (z inicjatywy generała-gubernatora kijowskiego O. Drentelna) sfotografowała świątynię, sarkofag, nagrobek i sprzęty cerkiewne. Z albumu Prachowa zachowały się informacje o dwóch napisach na sarkofagu. [6]

    Badacz z aparatem na statywie i pomocnicy fotografują cynowy sarkofag w świątyni
    Rok 1886: ekspedycja Adriana Prachowa. Ilustracja: IKONASTONE
  7. 1909

    Cerkiew odwiedził przyszły nowomęczennik biskup Faddej (Uspienski). Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]

Wojny, Polska i ZSRR

  1. 1915

    W czasie I wojny światowej nagrobek Kisiela częściowo uszkodzili węgierscy żołnierze, którzy ponadto okradli trumnę. Według danych Polonika. [2]

  2. 1921–1939

    Wieś w granicach Polski; w latach międzywojennych świątynię rabowano, a po otwarciu sarkofagu zniknęły klejnoty i buława Kisiela. Datę „lata 1930.” podaje też castles.com.ua. [1, 4, 7]

    Stare zdjęcie: drewniana dzwonnica i cerkiew za ogrodzeniem wśród drzew
    Cerkiew i dzwonnica w Niskieniczach, zdjęcie z okresu międzywojennego. Wikimedia Commons, domena publiczna
  3. 1935

    Według ukraińskiej Wikipedii rozpoczęła się państwowa restauracja świątyni. [4]

  4. 1939

    Wieś przyłączono do USRR; w latach 1941–1944 trwała okupacja niemiecka. [1]

  5. 1944

    Linia frontu, według ukraińskiej Wikipedii, pozostawiła zniszczony szczyt centralnej kopuły i dziury w dachu. [4]

  6. 8 sierpnia 1946

    Świątynię, dzwonnicę i pomnik nagrobny uznano za zabytki architektury o znaczeniu republikańskim. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]

  7. 1960

    M. Z. Petrenko przywiózł do muzeum historycznego (Kijów) przedmioty cerkiewne z monasteru w Niskieniczach. Ornat i epitrachelion, ofiarowane przez Adama Kisiela, znajdują się obecnie w Narodowym Muzeum Historii Ukrainy (inw. T-6484, 6485). [6]

  8. 1961

    Cerkiew zamknięto, podobnie jak większość wołyńskich. [4, 7]

    Zamknięta pięciokopułowa cerkiew jesienią, zabite drzwi, zarośnięty cmentarz
    Lata 1960.: zamknięta świątynia. Ilustracja: IKONASTONE
  9. 14 marca 1962

    Według ukraińskiej Wikipedii młodzi bezbożnicy wdarli się do świątyni, zniszczyli grobowiec i rozbili popiersie fundatora. Castles.com.ua również wskazuje lata 1960. jako okres największego zniszczenia. [4, 7]

  10. 8 czerwca 1969

    Świątynię ponownie otwarto dla nabożeństw; lwowscy konserwatorzy odtworzyli część utraconych elementów. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]

  11. 1971

    Fotograf Wołodymyr Olchomiak utrwalił świątynię; zdjęcie przechowuje Lwowska Narodowa Galeria (sygnatura Olkhomiak-108). [11]

Odrodzenie

  1. 28 października 1997

    Decyzją synodu UKP (PM) na Górze Niskienickiej wznowiono życie monastyczne. [1, 4]

  2. 26 marca 2000

    Namiestnikiem monasteru został archimandryta Wincenty (Mazur). Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]

  3. 21 października 2001

    Z Ławry Peczerskiej w Kijowie do monasteru przeniesiono kopię ikony Zaśnięcia i relikwiarz z relikwiami świętych peczerskich. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]

  4. Do 2003

    Zbudowano budynek bracki z cerkwią św. Jerzego Zwycięzcy. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]

  5. 2011

    Otwarto Muzeum Starożytności i Życia Ludowego. [4, 10]

  6. 2017–2018

    Polsko-ukraiński zespół z inicjatywy Fundacji Dziedzictwa Kulturowego przeprowadził konserwację nagrobka Kisiela; pieniądze przyznał program Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego Polski „Miejsca Pamięci Narodowej za Granicą”. Według Polonika pracami kierował Andrzej Kazberuk. [2, 3]

    Konserwatorzy z pędzlami pracują nad marmurowo-alabastrowym nagrobkiem
    2017–2018: restauracja nagrobka. Ilustracja: IKONASTONE
    Konserwatorzy na niskim rusztowaniu zabezpieczają rzeźbiony kamienny nagrobek we wnętrzu cerkwi
    2017: konserwacja nagrobka (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE
  7. Luty 2019

    Według ukraińskiej Wikipedii wspólnota monasteru podjęła decyzję o przejściu do PCU, ale na zgromadzeniu alternatywnym parafianie i duchowieństwo wypowiedzieli się przeciw. Jaka jurysdykcja obowiązuje obecnie — w sprawdzonych źródłach nie ustalono. [4]

Utracone i odtworzone

CoJak byłoCo się stałoGdzie jest teraz
Cynowy sarkofag braci KisielówKrypta pod cerkwią; wspólna trumna Adama i MikołajaUszkodzony: zachował się na nim tylko napis o Mikołaju; napis o Adamie znany jest z fotografii z 1886 r. Castles.com.ua opisuje wgniecenie na wiekuW cerkwi (według Biuletynu NMHU); castles.com.ua pisze o odrestaurowanym sarkofagu przywiezionym z Kijowa, bez daty [6, 7]
Buława i klejnoty KisielaW sarkofaguZniknęły w latach międzywojennych po otwarciu sarkofaguUtracone [4, 7]
Buława w lewej ręce rzeźbyNagrobekUtraconaUtracona [3, 4]
Nagrobek Adama KisielaNisza południowo-zachodniego filaraUszkodzony w 1915 r.; popiersie pękło w 1962 r.; do 2017 r. stan „bardzo zły”Odrestaurowany w latach 2017–2018 [2, 3, 4]
Napis na sarkofagu o AdamieSarkofagNie zachował sięZnany z albumu Prachowa z 1886 r. (NBUW) [6]
Ornat i epitrachelion KisielaMonasterW 1960 r. wywieziono do muzeum historycznegoNarodowe Muzeum Historii Ukrainy, T-6484, 6485 [6]
Dzwon z herbami i napisem fundatoraDzwonnicaZniknął po I wojnie światowejUtracony [4]
Barokowy dwupoziomowy ikonostasŚwiątyniaZastąpiony nowym pod koniec XX – na początku XXI w.Nowy wielopoziomowy ikonostas w świątyni [4]
Szczyt centralnej kopułyŚwiątyniaZniszczony podczas walk w 1944 r.Odtworzony po wojnie [4]
Mur i drewniana dzwonnica bramna z XVII w.Ogrodzenie z dzwonnicą-wejściemZachowały sięNa miejscu; zabytki o znaczeniu narodowym [4, 8]
Wały zamkowe, fosa i cztery bastionyUmocnienia KisielówCzęściowo zachowały sięNa miejscu [1, 4]
Freski z XVII w. i stiukowe herby na pendentywachWnętrzeZachowały się częściowoW świątyni [4]

Architektura

Wielka Encyklopedia Ukraińska nazywa tę świątynię rzadkim na Wołyniu przykładem krzyżowej pięciodzielnej pięciokopułowej świątyni w stylistyce późnorenesansowej. I dodaje rzecz najważniejszą: to właśnie ona zapoczątkowała rozwój tego typu cerkwi murowanych w Ukrainie w drugiej połowie XVII–XVIII wieku.

Poniżej — dwa elementy świątyni omówione dokładniej.

Plan krzyżowy

Cerkiew Zaśnięcia w Niskieniczach
Cerkiew Zaśnięcia w Niskieniczach. Zdjęcie z lat 1918–1939, autor nieznany. Wikimedia Commons, domena publiczna.

Plan jest krzyżowy i pięciodzielny: przestrzeń centralna i cztery ramiona. Ramię zachodnie jest kwadratowe, pozostałe trzy — półkoliste. Ta asymetria ma swoją logikę: półkoliste ramiona działają jak absydy i zamykają przestrzeń, a kwadratowe zachodnie otwiera ją ku wejściu. Dlatego świątynia, centralna w schemacie, i tak ma oś — od portalu do ołtarza.

Pięć kopuł i żebra

Cerkiew Zaśnięcia w Niskieniczach: rysunek architektoniczny
Cerkiew Zaśnięcia w Niskieniczach: rysunek IKONASTONE na podstawie zdjęcia.

Świątynię wieńczy pięć sferycznych kopuł z latarniami — niewielkimi przeszklonymi nadbudówkami na szczycie kopuły, które dają światło z góry i dopełniają sylwetę. Centralna stoi na wysokim cylindrycznym tamburze świetlnym — to on daje główne światło górne. Encyklopedia Współczesnej Ukrainy nazywa świątynię „pięciowierzchą”.

Od wewnątrz powierzchnie kopuł dzielone są ośmioma ornamentowanymi żebrami. Żebro nie jest tu tylko ozdobą: dzieli sferę na segmenty i podkreśla jej geometrię od dołu. Pendentywy — sferyczne trójkąty, które przekształcają kwadrat przestrzeni podkopułowej w koło kopuły — ozdobiono płaskorzeźbionymi kompozycjami heraldycznymi. Heraldykę wyniesiono tam, gdzie architektura wykonuje najtrudniejsze przejście.

Fasady rozczłonkowano pilastrami. Częściowo zachowało się malarstwo monumentalne z drugiej połowy XVII wieku.

Najlepiej zrozumieć tę świątynię pomaga porównanie z bazyliką. W bazylice przestrzeń rozciąga się od wejścia do ołtarza, a główne wydarzenie rozgrywa się na końcu osi. W świątyni krzyżowej główne wydarzenie jest w środku, pod najwyższą kopułą, a ramiona gromadzą się wokół niej. Dlatego właśnie centralną kopułę podniesiono na wysoki tambur świetlny: światło pada tam, gdzie stoi człowiek.

Kamień i materiał

Cerkiew jest murowana z cegły i otynkowana. Kamień pojawia się tam, gdzie jest najbardziej widoczny i najtrwalszy.

Portale. Na fasadach znajdują się trzy rzeźbione renesansowe portale z białego kamienia (EWU wspomina portal wejściowy z rzeźbieniem w białym kamieniu w stylu renesansowym). Portal to najbardziej dotykowa część świątyni: dotyka się go, przechodzi się obok niego, i kamień jest tu stosowniejszy niż tynk.

Nagrobek fundatora. W niszy południowo-zachodniego centralnego filara stoi półpostać Adama Kisiela w zbroi rycerskiej. Półpostać — czyli ukazana od bioder w górę: ręce zmarłego spoczywają na biodrach, w lewej trzymał buławę (obecnie utraconą). Niszę obramowuje płaskorzeźba, pod nią znajdują się dwie płyty z epitafiami. Nagrobek składa się więc z trzech warstw: figury, ramy i tekstu. Każda ma swoje zadanie: figura pokazuje człowieka, rama oddziela go od ściany, tekst wyjaśnia, kto to i dlaczego tu jest. Rzeźba w filarze to rozwiązanie łączące konstrukcję i pamięć: filar niesie kopułę, a zarazem przechowuje wizerunek człowieka, który tę kopułę zamówił.

Krypta. Pod świątynią, w krypcie, Adama Kisiela pochowano w jednej cynowej trumnie z bratem Mikołajem. Sarkofag jest uszkodzony: zachował się na nim tylko napis o Mikołaju, a napis o Adamie znany jest z fotografii z 1886 roku. Pochowano tu także żonę Anastazję. Później, według EWU, w krypcie chowano też krewnych.

Dlaczego to ważne

Krzyżowy pięciodzielny plan to centrum i cztery otaczające je ramiona. Każde ramię otrzymuje własną przestrzeń, a centrum — najwyższą kopułę i najwięcej światła. W Niskieniczach ten schemat, według WEU, pojawił się na Wołyniu jako rzadki przykład i dał początek całemu szeregowi cerkwi murowanych drugiej połowy XVII–XVIII wieku w Ukrainie. Dla historyka architektury to punkt odniesienia: od niego można liczyć, jak typ się rozprzestrzeniał i jak się zmieniał.

W 2000 roku, na 400-lecie Adama Kisiela, przy cerkwi ustawiono pomnik Adama Kisiela z napisem „Od uczynków twoich – ciepło po dziś dzień”.

Mur i dzwonnica

Świątynię otacza prostokątny mur z XVII wieku; częściowo zachowały się wały zamkowe z fosami i narożne bastiony. Cerkiew stoi więc pośrodku obwarowanego dziedzińca, a jej pięć kopuł na wzgórzu miało być widocznych zza muru z daleka — jako znak tego, kto tu jest gospodarzem i co czci. Drewniana dzwonnica bramna jest prostokątna w planie, dwukondygnacyjna, typu „czworobok na czworoboku”, z wysokim czterospadowym dachem. Według WEU jest ona również zabytkiem architektury o znaczeniu narodowym.

Co warto zobaczyć

  • Sylwetkę z pięciu kopuł z latarniami na wzgórzu.
  • Trzy renesansowe portale z białego kamienia.
  • Nagrobek Adama Kisiela w niszy południowo-zachodniego filara.
  • Pendentywy z herbami i żebra kopuł.
  • Drewnianą dzwonnicę bramną w murze monasterskim.
  • Wały z fosami i narożne bastiony dawnego zamku Kisiela.

Jeszcze jedna wołyńska świątynia z pięcioma kopułami to cerkiew Zaśnięcia w Zimnem, ale tam kopuły są późną warstwą. W Niskieniczach zawarte są w samej idei planu. A rzeźba w niszy filara to okazja, by zastanowić się, jak działają kolumny i pilastry, gdy oprócz ciężaru spoczywa na nich także pamięć.

Czy wiesz, że

Wspólna trumna

Adama Kisiela pochowano w jednej cynowej trumnie z bratem Mikołajem, który zginął pod Winnicą w 1651 r. [6]

Dwa napisy

Polskie napisy znajdowały się po obu stronach sarkofagu: „Adam z Brusiłowa Kisiel, Wojewoda, Generał Kijowski” i „Mikołaj z Brusiłowa, Czerkaski, Synicki starosta, pułkownik”. Zachował się tylko drugi. [6]

Nie klęczy

Figura Kisiela w niszy filara to półpostać od bioder w górę, z rękami na biodrach i buławą w lewej ręce; nie klęczała, jak często się pisze. [2, 3]

Alabaster i marmur

Postać z szaro-zielonego alabastru, płyta za nią z czarnego marmuru; cały pomnik ma wysokość 4,27 m, figura — 1,1 m. [2]

Wiersz wdowy

Na górnej płycie znajduje się polski wiersz-lament wdowy Anastazji Kisielowej, na dolnej — łaciński napis nazywający wojewodę „ozdobą i podporą Rzeczypospolitej”. [2]

Herb zamiast ewangelistów

Na pendentywach pod kopułą zamiast ewangelistów są duże stiukowe herby Kisielów w oprawie roślinnego ornamentu. [4]

Osiem żeber

Wewnętrzną powierzchnię wszystkich kopuł dzieli osiem cienkich ornamentowanych żeber. [4]

Bastion-kurhan

Południowo-zachodni bastion zamku monasterskiego jest owalny i wysoki, jak niewielki kurhan; przypuszcza się, że stała na nim drewniana wieża obserwacyjna. [4]

Niewielki dziedziniec

Powierzchnia dziedzińca monasterskiego wynosi zaledwie około 0,3 ha, a kurtyny zamku miały po 60 m. [4]

Jedenaście sejmów

W latach 1624–1641 Kisiel był posłem na jedenastu sejmach, a ponadto ostatnim wojewodą Rzeczypospolitej, który mieszkał w Kijowie. [2]

Filia Ławry

Kisiel zrzekł się prawa patronatu nad monasterem i podporządkował go archimandrycie Ławry Peczerskiej. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]

Portrety rodziców

W cerkwi monasterskiej, według ukraińskiej Wikipedii, wisiały portrety rodziców wojewody — Grzegorza i Eufrozyny Kisielów. [4]

Organy w czasach unii

W czasach unii świątynię polichromowano, wzniesiono chóry i organy. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]

Podania

Podanie

Prezydent i świątynia

Według miejscowego podania polski prezydent (w castles.com.ua — „gdzieś w latach dwudziestych”, w ukraińskiej Wikipedii — w latach 1930.) odwiedził grobowiec, a gdy miejscowi Polacy liczyli na przekazanie świątyni katolikom, odpowiedział: „Jestem był prawosławny, niech i będzie takim!”. Zapisano ze słów ojca Wołodymyra z Tyszkowic. [4, 7]

Podanie

Szwedzi Karola XII

Według podania (bez daty) do zniszczeń „prawdopodobnie przyłożyli rękę” także Szwedzi Karola XII, których potem rozbito pod Połtawą. Historycznego potwierdzenia w sprawdzonych źródłach brak. [7]

Podanie

Świątynia „zapadła się”

Autor castles.com.ua pisze, że przez 350 lat cerkiew zapadła się w ziemię na ponad metr. [7]

Podanie

Książę Mal i Dobrynia

Źródła przytaczające opinię Jana Długosza wiążą nazwę Niskienicz z drewlańskim księciem Malem (Niskinem), a także z bylinowym nazwiskiem Dobryni Nikiticza (Niskinicza). Naukowo pozostaje to przypuszczeniem. [5]

Podanie

Trzy monastery

Według castles.com.ua Kisiel zbudował trzy monastery, a niskienicki — ku pamięci krewnych. Inne źródła tego nie potwierdzają. [7]

Postacie

  • Adam Kisiel (1600–1653) — fundator; wojewoda kijowski, poseł na jedenastu sejmach; w 1632 r. wrócił do Kościoła prawosławnego; pochowany w krypcie. [2, 13]
  • Mikołaj Kisiel (†11 marca 1651) — brat Adama, zginął pod Winnicą; pochowany w tym samym sarkofagu. [6]
  • Anastazja Kisielowa — wdowa po wojewodzie; polski wiersz-lament na nagrobku; pochowana w Niskieniczach. [2, 4]
  • Adrian Prachow — w 1886 r. stanął na czele ekspedycji, która sfotografowała świątynię, sarkofag i nagrobek. [6]
  • Ołeksandr Drenteln — generał-gubernator kijowski, inicjator ekspedycji z 1886 r. [6]
  • Omelan Dwernycki — radca dworu z Budiatycz, kierował badaniem starożytności w latach 1880. [4]
  • M. Z. Petrenko — w 1960 r. przywiózł do muzeum historycznego przedmioty cerkiewne z Niskienicz. [6]
  • Wołodymyr Olchomiak (1929–2018) — lwowski fotograf, autor zdjęcia z 1971 r. [11]
  • Andrzej Kazberuk — kierownik polsko-ukraińskiego zespołu konserwatorów nagrobka w latach 2017–2018 (według Polonika). [2]
  • Archimandryta Wincenty (Mazur) — namiestnik monasteru od 26 marca 2000 r. [4]

Jak cytować

IKONASTONE. Cerkiew Zaśnięcia w Niskieniczach // Przewodnik po świątyniach Ukrainy. URL: https://ikonastone.com/pl/przewodnik/cerkiew-zasniecia-niskienicze/ (dostęp: DD.MM.RRRR).

Często zadawane pytania

Gdzie znajduje się cerkiew Zaśnięcia w Niskieniczach?

Na wzgórzu nad jeziorem w południowej części wsi Niskienicze, na wschód od Nowowołyńska. Świątynię otacza prostokątny mur z XVII wieku; częściowo zachowały się wały z fosami i narożne bastiony dawnego zamku.

Kto i kiedy zbudował świątynię?

Fundatorem był Adam Kisiel. Według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej zaczął budować murowaną cerkiew w 1636 roku (według innych danych w 1638), a w 1653 roku ją poświęcono. Encyklopedia Współczesnej Ukrainy pisze, że ceglaną cerkiew zbudowano przed 1643 rokiem.

Dlaczego początkowo była to cerkiew Pokrowy?

Świątynię zbudowano jako cerkiew Pokrowy, przy monasterze Pokrowy. Przekonsekrowano ją pod wezwaniem Zaśnięcia w 1803 roku.

Jaki status ma zabytek?

Zabytek architektury o znaczeniu narodowym; taki sam status, według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej, ma drewniana dzwonnica bramna.

Źródła 15

  1. Енциклопедія сучасної України. Низкиничі
  2. Polonika (НІПДК). М. Міхальський. Nagrobek wojewody Adama Kisiela w cerkwi w Niskieniczach
  3. Fundacja Dziedzictwa Kulturowego. Conservation of the grave marker of Adam Kisiel in Nyzkynychi
  4. Українська Вікіпедія. Успенський чоловічий монастир (Низкиничі)
  5. Українська Вікіпедія. Низкиничі
  6. О. Терещук. Вісник Національного музею історії України (статті про речі з Низкиничів та саркофаг Киселів)
  7. Castles.com.ua. Низкиничі. Нововолинськ
  8. Travelsinua. Holy Assumption Nyzkynychi Monastery
  9. UkraineTrek. Nizkinitsky Assumption Monastery
  10. Карпатський Chrome Pilgrim. Nyzkynychi Assumption Men's Monastery
  11. Львівська національна галерея ім. Б. Возницького. В. Ольхомяк. Успенська церква (1653), 1971
  12. Telegraf. Зрадник чи патріот «спільної Вітчизни»: Адам Кисіль (26.07.2025)
  13. Encyclopedia of Ukraine. Kysil, Adam
  14. Wikipedia (en). Adam Kisiel
  15. Велика українська енциклопедія. Успенська церква в Низкиничах (за цитатою в поточній статті сайту; сторінку не вдалося відкрити)
Cerkiew Zaśnięcia w Niskieniczach: po lewej zdjęcie świątyni, po prawej rysunek IKONASTONE
Miasto
wieś Niskienicze, obwód wołyński
Zbudowano
rozpoczęta 1636 (według innych danych 1638), poświęcona 1653; według Encyklopedii Współczesnej Ukrainy zbudowana przed 1643
Typ
krzyżowa pięciodzielna pięciokopułowa świątynia murowana
Materiał
cegła, tynk; portale — biały kamień
Stopień zbadania
28%
Zdjęcie z lat 1918–1939, autor nieznany. Wikimedia Commons, domena publiczna · rysunek IKONASTONE
Przewodnik po cerkwiach

Wiesz więcej o tej świątyni?

Stare zdjęcie, przekaz, brakująca data lub błąd — prześlij nam. Sprawdzimy w źródłach i dodamy z podziękowaniem.

Pierwszy krok

Planują Państwo realizację dla swojej świątyni?

Prosimy przesłać zdjęcia, rysunki lub krótki opis. Omówimy miejsce, materiał i kolejny krok.

Porozmawiajmy o projekcie