Cerkiew Zaśnięcia w Niskieniczach: pięć kopuł Adama Kisiela
W niszy południowo-zachodniego filara cerkwi w Niskieniczach stoi rycerz w zbroi płytowej — alabastrowa półpostać. To fundator świątyni, Adam Kisiel, i stoi on w tej samej przestrzeni, którą zamówił — pod pięcioma kopułami, w cerkwi, która zapoczątkowała cały typ świątyń murowanych w Ukrainie.
W skrócie
| Adres | wieś Niskienicze, obwód wołyński (na wschód od Nowowołyńska) |
| Zbudowano | rozpoczęta 1636 (według innych danych 1638); poświęcona 1653; wystrój ukończono 1659 |
| Fundator | Adam Kisiel |
| Typ | krzyżowa pięciodzielna pięciokopułowa świątynia murowana w stylistyce późnorenesansowej |
| Zespół | mur z XVII w., wały, bastiony, drewniana dzwonnica bramna z drugiej połowy XVII w. |
| Status | zabytek architektury o znaczeniu narodowym |
Historia w prostych słowach
Krótka opowieść na 4 minuty. Pełna chronologia ze wszystkimi datami, sporami i źródłami znajduje się niżej, w rozdziale „Chronologia”.
Zamek i pomysł na cerkiew (XVI wiek — 1643)
Wieś Nizkiniczi po raz pierwszy wspomniano w 1545 roku. Pod koniec XVI wieku ród Kisielów, który ją posiadał, zbudował tu zamek. Ziemne umocnienia przetrwały do dziś.
Najsłynniejszym z rodu był Adam Kisiel. Urodził się w 1600 roku. W 1632 roku porzucił unię i wrócił do Kościoła prawosławnego.
Jeszcze przed założeniem klasztoru Kisiel zaczął budować w majątku nową murowaną cerkiew. Stara drewniana stała poza wałami i już wtedy nazywano ją „starą”.
Klasztor i pięć kopuł (1643–1659)
16 września 1643 roku Kisiel założył tu męski klasztor Opieki Matki Bożej. Dał zamek z ziemią, trzy rodziny chłopskie i pieniądze. W klasztorze miało mieszkać 12 mnichów. Co do daty źródła się nie zgadzają: jedne podają 1643, inne czas między 1621 a 1627. Różnicy tej, sięgającej prawie dwóch dziesięcioleci, nic nie wyjaśnia.
Murowaną cerkiew zaczęto budować w 1636 roku (według innych danych w 1638). Przez około dziesięć lat Kisiel dawał pieniądze na ukończenie głównej świątyni. 3 maja 1653 roku zmarł w Brześciu. Zgodnie z testamentem przewieziono go do Nizkiniczów i pochowano w jednej cynowej trumnie z bratem Mikołajem.
W tym samym 1653 roku cerkiew konsekrowano. W 1659 roku ukończono wystrój. Świątynia ma plan krzyża i jest zwieńczona pięcioma kopułami. W drugiej połowie XVII wieku w murze klasztoru wzniesiono drewnianą dzwonnicę bramną.
Unia i powrót do prawosławia (1698–1837)
Pod koniec wieku klasztor przeszedł do unii. Źródła podają rok 1698. Opiekę nad nim przejęli bazylianie.
Nie zawsze było spokojnie. W 1690 roku dzierżawcy majątku napadli na mnichów wyjeżdżających z klasztoru i obrabowali ich wozy. Zaczął się proces. W 1744 roku papież Benedykt XIV uznał uposażenia klasztoru.
Po trzecim rozbiorze Polski, w 1795 roku, wieś znalazła się w Imperium Rosyjskim. W 1796 roku cerkiew znów stała się prawosławna. W 1803 roku poświęcono ją ponownie: z Opieki Matki Bożej stała się cerkwią Zaśnięcia. W 1837 roku klasztor zamknięto, cele rozebrano, a w połowie XIX wieku świątynia podupadła.
Badacze (lata 1880 — 1939)
W latach 1880. cerkiew oglądali krajoznawca Omelian Dwernicki, profesorowie Wołodymyr Antonowycz i Adrian Prachow oraz hrabina Uwarowa. Wieśniacy przy wsparciu biskupów częściowo doprowadzili ją do ładu. W 1886 roku wyprawa Prachowa sfotografowała świątynię, sarkofag i nagrobek.
Podczas I wojny światowej, w 1915 roku, węgierscy żołnierze częściowo uszkodzili nagrobek Kisiela i obrabowali trumnę. W latach międzywojennych, gdy wieś należała do Polski, cerkiew rabowano. Po otwarciu sarkofagu zniknęły klejnoty i buława Kisiela. W 1935 roku rozpoczęła się państwowa restauracja.
Wojna, zamknięcie i odrodzenie (1944–2003)
W 1944 roku linia frontu zostawiła zniszczony szczyt środkowej kopuły i dziury w dachu. W 1946 roku cerkiew, dzwonnicę i nagrobek uznano za zabytki architektury. W 1961 roku cerkiew zamknięto, jak większość wołyńskich. W 1962 roku bezbożni młodzieńcy wdarli się do świątyni, zniszczyli krypty i rozłupali popiersie fundatora.
8 czerwca 1969 roku cerkiew znów otwarto dla nabożeństw. Konserwatorzy ze Lwowa odtworzyli część utraconego. 28 października 1997 roku na górze nizkinickiej wznowiono życie monastyczne. Do 2003 roku zbudowano dom braci z cerkwią świętego Jerzego Zwycięzcy. To nowe budynki obok zabytku, ale nie są jego częścią.
Dziś (2011 — do dziś)
W 2011 roku otwarto Muzeum Starożytności i Życia Ludowego. W latach 2017–2018 polsko-ukraiński zespół z inicjatywy Fundacji Dziedzictwa Kulturowego odrestaurował nagrobek Kisiela. W lutym 2019 roku wspólnota klasztoru postanowiła przejść do PCU, ale na alternatywnym zebraniu parafianie i duchowni wypowiedzieli się przeciw. Jaka jurysdykcja obowiązuje dziś, w sprawdzonych źródłach nie ustalono.
Słowniczek
| Słowo | Co oznacza |
|---|---|
| Wojewoda | wysoki urzędnik, który rządził województwem i jego wojskiem |
| Unia | związek części Kościoła prawosławnego z Rzymem: obrządek wschodni pozostał, ale uznano władzę papieża |
| Bazylianie | grekokatolicki zakon mniszy |
| Uposażenie | majątek i pieniądze, które fundator oddaje na utrzymanie klasztoru lub cerkwi |
| Świątynia na planie krzyża | świątynia, której rzut ma kształt krzyża |
| Dzwonnica bramna | dzwonnica nad wejściem na teren klasztoru |
| Prestoł | święty stół w ołtarzu; od niego pochodzi nazwa święta patronalnego |
| Konsystorz | organ kościelny zarządzający diecezją |
| Sarkofag | kamienna lub metalowa trumna, często z napisami |
| Klejnoty | cenne znaki władzy: buława, pieczęć, sztandar |
Kronika
Cyfry w nawiasach kwadratowych to numery źródeł z listy na dole strony. Adnotacja „według danych …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podania” to podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.
Ród Kisielów i zamysł świątyni
- 1545
Wieś Niskienicze po raz pierwszy wspomniana w rewizji zamku włodzimierskiego. Według danych Encyklopedii Współczesnej Ukrainy. [1]
- Koniec XVI w.
Ród Kisielów, który władał wsią, zbudował w Niskieniczach zamek; ziemne umocnienia zachowały się do dziś. [1, 4]
- 1600
Urodził się Adam Kisiel. Dawniejsza historiografia podawała rok 1580, ale wiek 53 lat z napisu nagrobnego dał podstawę do przyjęcia roku 1600. [2, 12, 13, 14]
- 1632
Kisiel porzucił unię i wrócił do Kościoła prawosławnego. [2, 5]
Fundacja i budowa
- Do 1643
Jeszcze na długo przed założeniem monasteru Kisiel zaczął budować w swoich dobrach nową świątynię murowaną: poprzednia drewniana cerkiew, położona poza obronnymi wałami, już wtedy nazywana była „starą”. Według WEU (w cytacie z obecnego artykułu serwisu) murowaną cerkiew zaczęto budować w 1636 r. (według innych danych w 1638 r.); EWU pisze, że ceglaną cerkiew zbudowano przed 1643 r. [1, 4, 15]

1643: budowa murowanej cerkwi (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE - 16 września 1643
Adam Kisiel założył męski monaster Pokrowy. Rok 1643 podają Polonika, Wikipedia i przewodniki; EWU datuje założenie na lata 1621–1627. Dokładny dzień — według ukraińskiej Wikipedii. [1, 2, 4, 8, 10]

Rok 1643: początek budowy. Ilustracja: IKONASTONE - 1643
Fundusz: zamek z ziemią, trzy rodziny chłopskie, trzy tysiące talarów i dwa tysiące złotych z siedmioma procentami rocznego dochodu oraz dziesiątym snopem; w monasterze miało mieszkać 12 mnichów. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]
- 1643–1653
Przez około dziesięć lat Kisiel przekazywał datki na ukończenie głównej świątyni. [4, 8]
- 18 sierpnia 1646
Fundusz potwierdzono po raz drugi i dodano 5000 złotych; zapis wpisano do włodzimierskich ksiąg grodzkich. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]
- 11 marca 1651
Pod Winnicą zginął brat Adama, Mikołaj Kisiel. Pochowano go w cynowym sarkofagu pod kryptą rodzinnej cerkwi. Według danych Biuletynu NMHU. [6]
- 3 maja 1653
Adam Kisiel zmarł w Brześciu. Zgodnie z testamentem przewieziono go do Niskienicz i pochowano w jednej cynowej trumnie z bratem Mikołajem. [6, 12, 13, 14]
- 1653
Według WEU (w cytacie z obecnego artykułu) cerkiew poświęcono. Rok 1653 jako datę świątyni podają również Lwowska Narodowa Galeria i UkraineTrek. [9, 11, 15]

Rok 1653: poświęcenie świątyni. Ilustracja: IKONASTONE - Po 1653
Nagrobek Kisiela wykonano prawdopodobnie wkrótce po śmierci wojewody; dokładnej daty brak. [2]

Po 1653 roku: nagrobek Adama Kisiela. Ilustracja: IKONASTONE - Około 1659
Sześć lat po mężu zmarła Anastazja Kisielowa, także pochowana w Niskieniczach. Według danych ukraińskiej Wikipedii. Według WEU (w cytacie) w 1659 r. ukończono wystrój świątyni. [4, 15]
Monaster w czasach unii
- 1690
Dzierżawcy dóbr Dowhial-Cyryny, którzy przyjęli katolicyzm, napadli na mnichów wyjeżdżających z klasztoru i zrabowali ich wozy. Rozpoczął się proces w Trybunale Lubelskim. Według danych ukraińskiej Wikipedii (za pracą z 1867 r.). [4]
- 1698
Monaster przeszedł do unii (EWU; Wikipedia wiąże to z biskupem łuckim Lwem Załęskim). [1, 4]

Koniec XVII — XVIII w.: dziedziniec monasterski. Ilustracja: IKONASTONE - 9 lutego 1744
Papież Benedykt XIV bullą uznał fundusze monasteru w Niskieniczach. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]
Pod panowaniem Imperium Rosyjskiego
- 1795
Po trzecim rozbiorze Polski wieś znalazła się w Imperium Rosyjskim. [1]
- 1796
Według ukraińskiej Wikipedii cerkiew Pokrowy przeszła w ręce prawosławnych i po 98-letniej przerwie znów odprawiano w niej liturgię prawosławną; bazylianie jeszcze przez jakiś czas działali w sąsiedniej kaplicy. [4]
- 1803
Przekonsekrowano ołtarz i cerkiew z wezwania Pokrowy stała się cerkwią Zaśnięcia. [4, 15]
- 22 czerwca 1837
Konsystorz zezwolił na zamknięcie monasteru; cele rozebrano tego samego roku. EWU datuje zamknięcie na „lata 1830.”. [1, 4]
- Lata 1880.
Cerkiew oglądali krajoznawca Omelan Dwernycki, kijowscy profesorowie Wołodymyr Antonowycz i Adrian Prachow oraz hrabina Uwarowa; chłopi przy poparciu hierarchów częściowo doprowadzili świątynię do porządku. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]
- 1886
Ekspedycja Adriana Prachowa (z inicjatywy generała-gubernatora kijowskiego O. Drentelna) sfotografowała świątynię, sarkofag, nagrobek i sprzęty cerkiewne. Z albumu Prachowa zachowały się informacje o dwóch napisach na sarkofagu. [6]

Rok 1886: ekspedycja Adriana Prachowa. Ilustracja: IKONASTONE - 1909
Cerkiew odwiedził przyszły nowomęczennik biskup Faddej (Uspienski). Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]
Wojny, Polska i ZSRR
- 1915
W czasie I wojny światowej nagrobek Kisiela częściowo uszkodzili węgierscy żołnierze, którzy ponadto okradli trumnę. Według danych Polonika. [2]
- 1921–1939
Wieś w granicach Polski; w latach międzywojennych świątynię rabowano, a po otwarciu sarkofagu zniknęły klejnoty i buława Kisiela. Datę „lata 1930.” podaje też castles.com.ua. [1, 4, 7]

Cerkiew i dzwonnica w Niskieniczach, zdjęcie z okresu międzywojennego. Wikimedia Commons, domena publiczna - 1935
Według ukraińskiej Wikipedii rozpoczęła się państwowa restauracja świątyni. [4]
- 1939
Wieś przyłączono do USRR; w latach 1941–1944 trwała okupacja niemiecka. [1]
- 1944
Linia frontu, według ukraińskiej Wikipedii, pozostawiła zniszczony szczyt centralnej kopuły i dziury w dachu. [4]
- 8 sierpnia 1946
Świątynię, dzwonnicę i pomnik nagrobny uznano za zabytki architektury o znaczeniu republikańskim. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]
- 1960
M. Z. Petrenko przywiózł do muzeum historycznego (Kijów) przedmioty cerkiewne z monasteru w Niskieniczach. Ornat i epitrachelion, ofiarowane przez Adama Kisiela, znajdują się obecnie w Narodowym Muzeum Historii Ukrainy (inw. T-6484, 6485). [6]
- 1961
Cerkiew zamknięto, podobnie jak większość wołyńskich. [4, 7]

Lata 1960.: zamknięta świątynia. Ilustracja: IKONASTONE - 14 marca 1962
Według ukraińskiej Wikipedii młodzi bezbożnicy wdarli się do świątyni, zniszczyli grobowiec i rozbili popiersie fundatora. Castles.com.ua również wskazuje lata 1960. jako okres największego zniszczenia. [4, 7]
- 8 czerwca 1969
Świątynię ponownie otwarto dla nabożeństw; lwowscy konserwatorzy odtworzyli część utraconych elementów. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]
- 1971
Fotograf Wołodymyr Olchomiak utrwalił świątynię; zdjęcie przechowuje Lwowska Narodowa Galeria (sygnatura Olkhomiak-108). [11]
Odrodzenie
- 28 października 1997
Decyzją synodu UKP (PM) na Górze Niskienickiej wznowiono życie monastyczne. [1, 4]
- 26 marca 2000
Namiestnikiem monasteru został archimandryta Wincenty (Mazur). Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]
- 21 października 2001
Z Ławry Peczerskiej w Kijowie do monasteru przeniesiono kopię ikony Zaśnięcia i relikwiarz z relikwiami świętych peczerskich. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]
- Do 2003
Zbudowano budynek bracki z cerkwią św. Jerzego Zwycięzcy. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]
- 2011
Otwarto Muzeum Starożytności i Życia Ludowego. [4, 10]
- 2017–2018
Polsko-ukraiński zespół z inicjatywy Fundacji Dziedzictwa Kulturowego przeprowadził konserwację nagrobka Kisiela; pieniądze przyznał program Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego Polski „Miejsca Pamięci Narodowej za Granicą”. Według Polonika pracami kierował Andrzej Kazberuk. [2, 3]

2017–2018: restauracja nagrobka. Ilustracja: IKONASTONE 
2017: konserwacja nagrobka (rekonstrukcja umowna). Ilustracja: IKONASTONE - Luty 2019
Według ukraińskiej Wikipedii wspólnota monasteru podjęła decyzję o przejściu do PCU, ale na zgromadzeniu alternatywnym parafianie i duchowieństwo wypowiedzieli się przeciw. Jaka jurysdykcja obowiązuje obecnie — w sprawdzonych źródłach nie ustalono. [4]
Utracone i odtworzone
| Co | Jak było | Co się stało | Gdzie jest teraz |
|---|---|---|---|
| Cynowy sarkofag braci Kisielów | Krypta pod cerkwią; wspólna trumna Adama i Mikołaja | Uszkodzony: zachował się na nim tylko napis o Mikołaju; napis o Adamie znany jest z fotografii z 1886 r. Castles.com.ua opisuje wgniecenie na wieku | W cerkwi (według Biuletynu NMHU); castles.com.ua pisze o odrestaurowanym sarkofagu przywiezionym z Kijowa, bez daty [6, 7] |
| Buława i klejnoty Kisiela | W sarkofagu | Zniknęły w latach międzywojennych po otwarciu sarkofagu | Utracone [4, 7] |
| Buława w lewej ręce rzeźby | Nagrobek | Utracona | Utracona [3, 4] |
| Nagrobek Adama Kisiela | Nisza południowo-zachodniego filara | Uszkodzony w 1915 r.; popiersie pękło w 1962 r.; do 2017 r. stan „bardzo zły” | Odrestaurowany w latach 2017–2018 [2, 3, 4] |
| Napis na sarkofagu o Adamie | Sarkofag | Nie zachował się | Znany z albumu Prachowa z 1886 r. (NBUW) [6] |
| Ornat i epitrachelion Kisiela | Monaster | W 1960 r. wywieziono do muzeum historycznego | Narodowe Muzeum Historii Ukrainy, T-6484, 6485 [6] |
| Dzwon z herbami i napisem fundatora | Dzwonnica | Zniknął po I wojnie światowej | Utracony [4] |
| Barokowy dwupoziomowy ikonostas | Świątynia | Zastąpiony nowym pod koniec XX – na początku XXI w. | Nowy wielopoziomowy ikonostas w świątyni [4] |
| Szczyt centralnej kopuły | Świątynia | Zniszczony podczas walk w 1944 r. | Odtworzony po wojnie [4] |
| Mur i drewniana dzwonnica bramna z XVII w. | Ogrodzenie z dzwonnicą-wejściem | Zachowały się | Na miejscu; zabytki o znaczeniu narodowym [4, 8] |
| Wały zamkowe, fosa i cztery bastiony | Umocnienia Kisielów | Częściowo zachowały się | Na miejscu [1, 4] |
| Freski z XVII w. i stiukowe herby na pendentywach | Wnętrze | Zachowały się częściowo | W świątyni [4] |
Architektura
Wielka Encyklopedia Ukraińska nazywa tę świątynię rzadkim na Wołyniu przykładem krzyżowej pięciodzielnej pięciokopułowej świątyni w stylistyce późnorenesansowej. I dodaje rzecz najważniejszą: to właśnie ona zapoczątkowała rozwój tego typu cerkwi murowanych w Ukrainie w drugiej połowie XVII–XVIII wieku.
Poniżej — dwa elementy świątyni omówione dokładniej.
Plan krzyżowy

Plan jest krzyżowy i pięciodzielny: przestrzeń centralna i cztery ramiona. Ramię zachodnie jest kwadratowe, pozostałe trzy — półkoliste. Ta asymetria ma swoją logikę: półkoliste ramiona działają jak absydy i zamykają przestrzeń, a kwadratowe zachodnie otwiera ją ku wejściu. Dlatego świątynia, centralna w schemacie, i tak ma oś — od portalu do ołtarza.
Pięć kopuł i żebra

Świątynię wieńczy pięć sferycznych kopuł z latarniami — niewielkimi przeszklonymi nadbudówkami na szczycie kopuły, które dają światło z góry i dopełniają sylwetę. Centralna stoi na wysokim cylindrycznym tamburze świetlnym — to on daje główne światło górne. Encyklopedia Współczesnej Ukrainy nazywa świątynię „pięciowierzchą”.
Od wewnątrz powierzchnie kopuł dzielone są ośmioma ornamentowanymi żebrami. Żebro nie jest tu tylko ozdobą: dzieli sferę na segmenty i podkreśla jej geometrię od dołu. Pendentywy — sferyczne trójkąty, które przekształcają kwadrat przestrzeni podkopułowej w koło kopuły — ozdobiono płaskorzeźbionymi kompozycjami heraldycznymi. Heraldykę wyniesiono tam, gdzie architektura wykonuje najtrudniejsze przejście.
Fasady rozczłonkowano pilastrami. Częściowo zachowało się malarstwo monumentalne z drugiej połowy XVII wieku.
Najlepiej zrozumieć tę świątynię pomaga porównanie z bazyliką. W bazylice przestrzeń rozciąga się od wejścia do ołtarza, a główne wydarzenie rozgrywa się na końcu osi. W świątyni krzyżowej główne wydarzenie jest w środku, pod najwyższą kopułą, a ramiona gromadzą się wokół niej. Dlatego właśnie centralną kopułę podniesiono na wysoki tambur świetlny: światło pada tam, gdzie stoi człowiek.
Kamień i materiał
Cerkiew jest murowana z cegły i otynkowana. Kamień pojawia się tam, gdzie jest najbardziej widoczny i najtrwalszy.
Portale. Na fasadach znajdują się trzy rzeźbione renesansowe portale z białego kamienia (EWU wspomina portal wejściowy z rzeźbieniem w białym kamieniu w stylu renesansowym). Portal to najbardziej dotykowa część świątyni: dotyka się go, przechodzi się obok niego, i kamień jest tu stosowniejszy niż tynk.
Nagrobek fundatora. W niszy południowo-zachodniego centralnego filara stoi półpostać Adama Kisiela w zbroi rycerskiej. Półpostać — czyli ukazana od bioder w górę: ręce zmarłego spoczywają na biodrach, w lewej trzymał buławę (obecnie utraconą). Niszę obramowuje płaskorzeźba, pod nią znajdują się dwie płyty z epitafiami. Nagrobek składa się więc z trzech warstw: figury, ramy i tekstu. Każda ma swoje zadanie: figura pokazuje człowieka, rama oddziela go od ściany, tekst wyjaśnia, kto to i dlaczego tu jest. Rzeźba w filarze to rozwiązanie łączące konstrukcję i pamięć: filar niesie kopułę, a zarazem przechowuje wizerunek człowieka, który tę kopułę zamówił.
Krypta. Pod świątynią, w krypcie, Adama Kisiela pochowano w jednej cynowej trumnie z bratem Mikołajem. Sarkofag jest uszkodzony: zachował się na nim tylko napis o Mikołaju, a napis o Adamie znany jest z fotografii z 1886 roku. Pochowano tu także żonę Anastazję. Później, według EWU, w krypcie chowano też krewnych.
Dlaczego to ważne
Krzyżowy pięciodzielny plan to centrum i cztery otaczające je ramiona. Każde ramię otrzymuje własną przestrzeń, a centrum — najwyższą kopułę i najwięcej światła. W Niskieniczach ten schemat, według WEU, pojawił się na Wołyniu jako rzadki przykład i dał początek całemu szeregowi cerkwi murowanych drugiej połowy XVII–XVIII wieku w Ukrainie. Dla historyka architektury to punkt odniesienia: od niego można liczyć, jak typ się rozprzestrzeniał i jak się zmieniał.
W 2000 roku, na 400-lecie Adama Kisiela, przy cerkwi ustawiono pomnik Adama Kisiela z napisem „Od uczynków twoich – ciepło po dziś dzień”.
Mur i dzwonnica
Świątynię otacza prostokątny mur z XVII wieku; częściowo zachowały się wały zamkowe z fosami i narożne bastiony. Cerkiew stoi więc pośrodku obwarowanego dziedzińca, a jej pięć kopuł na wzgórzu miało być widocznych zza muru z daleka — jako znak tego, kto tu jest gospodarzem i co czci. Drewniana dzwonnica bramna jest prostokątna w planie, dwukondygnacyjna, typu „czworobok na czworoboku”, z wysokim czterospadowym dachem. Według WEU jest ona również zabytkiem architektury o znaczeniu narodowym.
Co warto zobaczyć
- Sylwetkę z pięciu kopuł z latarniami na wzgórzu.
- Trzy renesansowe portale z białego kamienia.
- Nagrobek Adama Kisiela w niszy południowo-zachodniego filara.
- Pendentywy z herbami i żebra kopuł.
- Drewnianą dzwonnicę bramną w murze monasterskim.
- Wały z fosami i narożne bastiony dawnego zamku Kisiela.
Jeszcze jedna wołyńska świątynia z pięcioma kopułami to cerkiew Zaśnięcia w Zimnem, ale tam kopuły są późną warstwą. W Niskieniczach zawarte są w samej idei planu. A rzeźba w niszy filara to okazja, by zastanowić się, jak działają kolumny i pilastry, gdy oprócz ciężaru spoczywa na nich także pamięć.
Czy wiesz, że
Adama Kisiela pochowano w jednej cynowej trumnie z bratem Mikołajem, który zginął pod Winnicą w 1651 r. [6]
Polskie napisy znajdowały się po obu stronach sarkofagu: „Adam z Brusiłowa Kisiel, Wojewoda, Generał Kijowski” i „Mikołaj z Brusiłowa, Czerkaski, Synicki starosta, pułkownik”. Zachował się tylko drugi. [6]
Figura Kisiela w niszy filara to półpostać od bioder w górę, z rękami na biodrach i buławą w lewej ręce; nie klęczała, jak często się pisze. [2, 3]
Postać z szaro-zielonego alabastru, płyta za nią z czarnego marmuru; cały pomnik ma wysokość 4,27 m, figura — 1,1 m. [2]
Na górnej płycie znajduje się polski wiersz-lament wdowy Anastazji Kisielowej, na dolnej — łaciński napis nazywający wojewodę „ozdobą i podporą Rzeczypospolitej”. [2]
Na pendentywach pod kopułą zamiast ewangelistów są duże stiukowe herby Kisielów w oprawie roślinnego ornamentu. [4]
Wewnętrzną powierzchnię wszystkich kopuł dzieli osiem cienkich ornamentowanych żeber. [4]
Południowo-zachodni bastion zamku monasterskiego jest owalny i wysoki, jak niewielki kurhan; przypuszcza się, że stała na nim drewniana wieża obserwacyjna. [4]
Powierzchnia dziedzińca monasterskiego wynosi zaledwie około 0,3 ha, a kurtyny zamku miały po 60 m. [4]
W latach 1624–1641 Kisiel był posłem na jedenastu sejmach, a ponadto ostatnim wojewodą Rzeczypospolitej, który mieszkał w Kijowie. [2]
Kisiel zrzekł się prawa patronatu nad monasterem i podporządkował go archimandrycie Ławry Peczerskiej. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]
W cerkwi monasterskiej, według ukraińskiej Wikipedii, wisiały portrety rodziców wojewody — Grzegorza i Eufrozyny Kisielów. [4]
W czasach unii świątynię polichromowano, wzniesiono chóry i organy. Według danych ukraińskiej Wikipedii. [4]
Podania
Prezydent i świątynia
Według miejscowego podania polski prezydent (w castles.com.ua — „gdzieś w latach dwudziestych”, w ukraińskiej Wikipedii — w latach 1930.) odwiedził grobowiec, a gdy miejscowi Polacy liczyli na przekazanie świątyni katolikom, odpowiedział: „Jestem był prawosławny, niech i będzie takim!”. Zapisano ze słów ojca Wołodymyra z Tyszkowic. [4, 7]
Szwedzi Karola XII
Według podania (bez daty) do zniszczeń „prawdopodobnie przyłożyli rękę” także Szwedzi Karola XII, których potem rozbito pod Połtawą. Historycznego potwierdzenia w sprawdzonych źródłach brak. [7]
Świątynia „zapadła się”
Autor castles.com.ua pisze, że przez 350 lat cerkiew zapadła się w ziemię na ponad metr. [7]
Książę Mal i Dobrynia
Źródła przytaczające opinię Jana Długosza wiążą nazwę Niskienicz z drewlańskim księciem Malem (Niskinem), a także z bylinowym nazwiskiem Dobryni Nikiticza (Niskinicza). Naukowo pozostaje to przypuszczeniem. [5]
Trzy monastery
Według castles.com.ua Kisiel zbudował trzy monastery, a niskienicki — ku pamięci krewnych. Inne źródła tego nie potwierdzają. [7]
Postacie
- Adam Kisiel (1600–1653) — fundator; wojewoda kijowski, poseł na jedenastu sejmach; w 1632 r. wrócił do Kościoła prawosławnego; pochowany w krypcie. [2, 13]
- Mikołaj Kisiel (†11 marca 1651) — brat Adama, zginął pod Winnicą; pochowany w tym samym sarkofagu. [6]
- Anastazja Kisielowa — wdowa po wojewodzie; polski wiersz-lament na nagrobku; pochowana w Niskieniczach. [2, 4]
- Adrian Prachow — w 1886 r. stanął na czele ekspedycji, która sfotografowała świątynię, sarkofag i nagrobek. [6]
- Ołeksandr Drenteln — generał-gubernator kijowski, inicjator ekspedycji z 1886 r. [6]
- Omelan Dwernycki — radca dworu z Budiatycz, kierował badaniem starożytności w latach 1880. [4]
- M. Z. Petrenko — w 1960 r. przywiózł do muzeum historycznego przedmioty cerkiewne z Niskienicz. [6]
- Wołodymyr Olchomiak (1929–2018) — lwowski fotograf, autor zdjęcia z 1971 r. [11]
- Andrzej Kazberuk — kierownik polsko-ukraińskiego zespołu konserwatorów nagrobka w latach 2017–2018 (według Polonika). [2]
- Archimandryta Wincenty (Mazur) — namiestnik monasteru od 26 marca 2000 r. [4]
Jak cytować
IKONASTONE. Cerkiew Zaśnięcia w Niskieniczach // Przewodnik po świątyniach Ukrainy. URL: https://ikonastone.com/pl/przewodnik/cerkiew-zasniecia-niskienicze/ (dostęp: DD.MM.RRRR).
Nie wiesz, jak nazywa się wyrób? Przejdź przez świątynię od ołtarza po plac →
Chcesz podarować coś do kościoła? Co podarować do kościoła →
Chcesz upamiętnić bliskich lub poległego parafianina? Pamięć przy świątyni →
Często zadawane pytania
Gdzie znajduje się cerkiew Zaśnięcia w Niskieniczach?
Na wzgórzu nad jeziorem w południowej części wsi Niskienicze, na wschód od Nowowołyńska. Świątynię otacza prostokątny mur z XVII wieku; częściowo zachowały się wały z fosami i narożne bastiony dawnego zamku.
Kto i kiedy zbudował świątynię?
Fundatorem był Adam Kisiel. Według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej zaczął budować murowaną cerkiew w 1636 roku (według innych danych w 1638), a w 1653 roku ją poświęcono. Encyklopedia Współczesnej Ukrainy pisze, że ceglaną cerkiew zbudowano przed 1643 rokiem.
Dlaczego początkowo była to cerkiew Pokrowy?
Świątynię zbudowano jako cerkiew Pokrowy, przy monasterze Pokrowy. Przekonsekrowano ją pod wezwaniem Zaśnięcia w 1803 roku.
Jaki status ma zabytek?
Zabytek architektury o znaczeniu narodowym; taki sam status, według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej, ma drewniana dzwonnica bramna.
Źródła 15
- Енциклопедія сучасної України. Низкиничі
- Polonika (НІПДК). М. Міхальський. Nagrobek wojewody Adama Kisiela w cerkwi w Niskieniczach
- Fundacja Dziedzictwa Kulturowego. Conservation of the grave marker of Adam Kisiel in Nyzkynychi
- Українська Вікіпедія. Успенський чоловічий монастир (Низкиничі)
- Українська Вікіпедія. Низкиничі
- О. Терещук. Вісник Національного музею історії України (статті про речі з Низкиничів та саркофаг Киселів)
- Castles.com.ua. Низкиничі. Нововолинськ
- Travelsinua. Holy Assumption Nyzkynychi Monastery
- UkraineTrek. Nizkinitsky Assumption Monastery
- Карпатський Chrome Pilgrim. Nyzkynychi Assumption Men's Monastery
- Львівська національна галерея ім. Б. Возницького. В. Ольхомяк. Успенська церква (1653), 1971
- Telegraf. Зрадник чи патріот «спільної Вітчизни»: Адам Кисіль (26.07.2025)
- Encyclopedia of Ukraine. Kysil, Adam
- Wikipedia (en). Adam Kisiel
- Велика українська енциклопедія. Успенська церква в Низкиничах (за цитатою в поточній статті сайту; сторінку не вдалося відкрити)

- Miasto
- wieś Niskienicze, obwód wołyński
- Zbudowano
- rozpoczęta 1636 (według innych danych 1638), poświęcona 1653; według Encyklopedii Współczesnej Ukrainy zbudowana przed 1643
- Typ
- krzyżowa pięciodzielna pięciokopułowa świątynia murowana
- Materiał
- cegła, tynk; portale — biały kamień
- Stopień zbadania
- 28%





