Części cerkwi: budowa świątyni od przedsionka do ołtarza

Cerkiew czyta się jak drogę. Od drzwi do ołtarza człowiek przechodzi przez kilka przestrzeni, a każda ma swoją nazwę, swoje światło i swój poziom podłogi. Kto choć raz stał w wiejskiej drewnianej cerkwi, wie to całym ciałem: niski babiniec, potem nagle wysoka nawa, a przed nami, o kilka stopni wyżej, ikonostas.

Nazwy tych części brzmią różnie: przedsionek i babiniec, nawa i środek cerkwi, soleja, ambona, kliros. Część słów przyszła z greki i łaciny, część wyrosła z języka lokalnego. Zamieszanie jest naturalne, zwłaszcza gdy wspólnota po raz pierwszy buduje lub odnawia świątynię i musi rozmawiać z architektem jednym językiem.

Ten artykuł opisuje budowę cerkwi tak, jak opowiada o niej kamieniarz, który od lat pracuje przy solejach, ołtarzach i posadzkach. Kanony i porządek liturgiczny ustala Kościół; my pokazujemy tylko, co gdzie stoi i po co.

W skrócie

• Tradycyjna cerkiew prawosławna i greckokatolicka ma trzy główne części: przedsionek (babiniec), nawę i prezbiterium.
• Między nawą a prezbiterium stoi ikonostas, a przed nim – podwyższenie zwane soleją, z amboną pośrodku i klirosami po bokach.
• Prezbiterium sytuuje się na wschodzie, dlatego wejście jest zwykle od zachodu.
• Nad świątynią wznosi się kopuła, a dzwonnicę stawia się albo osobno, albo nad babińcem.
• Ukraińskie cerkwie drewniane są najczęściej trójzrębowe; murowane świątynie miejskie mają często plan krzyża z kopułą na tamburze.
• W kościołach zachodnich zamiast ikonostasu jest otwarte prezbiterium, a w planie często pojawia się transept.

Z jakich części składa się cerkiew?

Krótko: z przedsionka, części środkowej (nawy) i prezbiterium. Tak opisują budowę cerkwi prawosławnej zarówno ukraińskie, jak i anglojęzyczne opracowania, i tak samo zbudowana jest większość cerkwi greckokatolickich. Przedsionek leży przy wejściu, nawa to przestrzeń dla wszystkich wiernych, a prezbiterium jest najświętszym miejscem, gdzie sprawuje się nabożeństwo.

Wszystko inne to doprecyzowanie tego trójdzielnego układu. Soleja, ambona i kliros należą do granicy między nawą a prezbiterium. Ikonostas tę granicę wyznacza. Kopuła i dzwonnica odpowiadają za pion świątyni, za jej wygląd z zewnątrz i za to, czym brzmi.

Część	Gdzie	Do czego służy
Przedsionek, babiniec	Przy wejściu, od zachodu	Przestrzeń przejściowa, dawne miejsce katechumenów
Nawa	Środek świątyni	Tu stoją wierni podczas nabożeństwa
Soleja, ambona	Podwyższenie przed ikonostasem	Czytanie Ewangelii, kazanie, Komunia
Kliros	Po bokach solei	Miejsce śpiewaków i czytelników
Ikonostas	Między nawą a prezbiterium	Ściana z ikon, granica prezbiterium
Prezbiterium (ołtarz)	Wschód, na podwyższeniu	Ołtarz (prestoł), stół ofiarny, sprawowanie liturgii
Kopuła	Nad nawą	Obraz nieba, światło z góry
Dzwonnica	Osobno lub nad babińcem	Dzwony

Czym jest przedsionek i dlaczego nazywa się go babińcem?

Przedsionek to pomieszczenie przy wejściu, oddzielone od nawy ścianą z drzwiami. W dawnym Kościele stali tu katechumeni, czyli ci, którzy dopiero przygotowywali się do chrztu, a także pokutnicy, którzy jeszcze nie mogli wejść do nawy. Stąd poczucie przestrzeni pośredniej: nie jesteś już na ulicy, ale jeszcze nie w środku.

Przedsionek ma swoje znaczenie liturgiczne także dziś. Można tu sprawować niektóre obrzędy: modlitwy przed chrztem, zaręczyny przed ślubem. Tu też kupuje się świece i stąd człowiek, trochę się skupiwszy, wchodzi do nawy.

„Babiniec” to dawna nazwa tej samej części, znana także z polskich i czeskich cerkwi. Słowo wywodzi się od „baba”, czyli kobieta: tradycyjnie stały tu kobiety i w wielu wiejskich cerkwiach jest tak do dziś. W ukraińskich drewnianych cerkwiach babiniec to jeden z trzech zrębów, ten najbliżej wejścia. W dużych świątyniach przedsionek bywa podwójny: zewnętrzny otwiera się na zewnątrz, wewnętrzny – do nawy.

Czym jest nawa i skąd jej nazwa?

Nawa to środkowa, największa część świątyni, w której podczas nabożeństwa stoją wierni. Słowo pochodzi od łacińskiego navis, „statek”. Statek to dawny chrześcijański obraz Kościoła, który niesie ludzi przez wzburzone morze, i nazwa ten obraz zachowała.

W cerkwiach prawosławnych nawa jest tradycyjnie wolna od ław: ludzie stoją, a tylko wzdłuż ścian mogą być miejsca dla starszych i zmęczonych. W części cerkwi greckokatolickich i w świątyniach diaspory stawia się ławki, jak w kościołach zachodnich. To kwestia praktyki konkretnej wspólnoty, a nie architektury jako takiej.

Dla kamieniarza nawa to przede wszystkim posadzka i proporcja. Tu jest najwięcej ludzi, najwięcej ruchu, największe obciążenie kamienia. Posadzkę w nawie warto projektować razem z soleją i schodami do niej, a nie osobno; więcej o tym w dziale schody i posadzki.

Czym są soleja, ambona i kliros?

Soleja to podwyższenie przed ikonostasem, które wysuwa się z prezbiterium w stronę nawy i ciągnie wzdłuż ikonostasu. Można ją sobie wyobrazić jako próg prezbiterium wyniesiony ku ludziom. Słowo ma pochodzenie łacińskie, ale co dokładnie znaczyło pierwotnie – „podeszwę” czy „tron” – tłumaczy się różnie.

Ambona to środek solei, naprzeciw Carskich Wrót. Z ambony diakon wygłasza ektenie, czyta się Ewangelię, kapłan mówi kazanie, stąd też udziela się wiernym Komunii. Dawniej ambona była osobnym podwyższeniem pośrodku nawy; z czasem jej miejsce przeszło na soleję przed Carskimi Wrotami. W mowie potocznej amboną bywa nazywana cała soleja.

Po bokach solei, bliżej ścian, urządza się kliros – miejsce dla śpiewaków i czytelników. Słowo jest greckie i wiąże się z losem: dawniej czytelników i śpiewaków wybierano przez losowanie. W dużych świątyniach klirosy są dwa, prawy i lewy, w mniejszych często tylko jeden.

Soleja i ambona to miejsce, w którym kamień pracuje najwięcej. Chodzi się po nich codziennie, pada na nie światło od ikonostasu, muszą być równe, bezpieczne i ciche pod stopą. Wysokość stopni, krawędź i powierzchnię warto rozstrzygnąć już na rysunku.

Czym jest prezbiterium (ołtarz) i dlaczego leży na wschodzie?

Prezbiterium, zwane w tradycji wschodniej ołtarzem, to najświętsza część świątyni, gdzie sprawuje się nabożeństwo. Leży na wschodzie i zazwyczaj jest wyniesione nad nawę o kilka stopni. Wschód w tradycji chrześcijańskiej to strona światła, z której wschodzi słońce, a ten obraz wiąże się z Chrystusem.

Sercem prezbiterium jest ołtarz (prestoł), na którym sprawuje się Eucharystię. Po jego lewej stronie, od północy, stoi stół ofiarny, na którym przygotowuje się Dary, a w głębi, przy wschodniej ścianie, znajduje się miejsce górne. Więcej o ołtarzu i stole ofiarnym w osobnym artykule: ołtarz i stół ofiarny.

Prezbiterium zwykle kończy się absydą, czyli półokrągłym występem od wschodu. W dużych świątyniach bywa kilka ołtarzy. Obok prezbiterium często urządza się zakrystię – pomieszczenie, w którym przechowuje się szaty liturgiczne.

Po co jest ikonostas?

Ikonostas to ściana pokryta ikonami, oddzielająca nawę od prezbiterium. Zwykle ma troje drzwi: pośrodku Carskie Wrota, którymi przechodzi duchowieństwo, a po bokach drzwi diakońskie. Więcej na ten temat w artykule czym jest ikonostas.

Paradoks ikonostasu polega na tym, że jednocześnie zasłania i odsłania. Ukrywa prezbiterium przed bezpośrednim spojrzeniem, ale pokazuje człowiekowi to, co za nim: Chrystusa, Matkę Bożą, świętych, święta. Dla architektury to najbardziej odpowiedzialna ściana świątyni, bo stoi na solei, łączy się z posadzką i dźwiga główną oś budowli. Właśnie dlatego kamienne ikonostasy projektuje się razem z soleją; piszemy o tym w dziale ikonostasy.

Czym są kopuła i dzwonnica?

Kopuła to sklepienie świątyni. Zamiast płaskiego stropu tworzy obraz nieba; pośrodku kopuły tradycyjnie maluje się Chrystusa Pantokratora, a pod nią często wisi duży okrągły żyrandol.

Kopuł może być jedna, trzy, pięć i więcej. W wielu trójzrębowych cerkwiach drewnianych każdy zrąb ma własne zwieńczenie, więc świątynia jest trójkopułowa. Kształt zwieńczeń zależy od regionalnej szkoły i czasu budowy: w jednych stronach to piętrowe hełmy, w innych – ośmioboczne kopuły.

Dzwonnica mieści dzwony. W tradycji ukraińskiej często stawiano ją osobno, w niewielkiej odległości od świątyni, a czasem wbudowywano nad babińcem, na kształt wieży. Oba warianty mają długą historię, a wybór zależy od działki, budżetu i tego, jak świątynia będzie wyglądać od strony drogi.

Czym różni się budowa cerkwi drewnianej i murowanej?

Ukraińskie cerkwie drewniane budowano ze zrębów, czyli osobnych „pokoi” z bali, ustawionych w rzędzie lub na planie krzyża. Najpopularniejszy typ w zachodnioukraińskich cerkwiach drewnianych to trójzrębowy: babiniec, nawa, prezbiterium, przy czym środkowy zrąb jest największy. Zdarzały się też pięciozrębowe cerkwie krzyżowe, zwłaszcza w szkole huculskiej, oraz rzadkie dziewięciozrębowe, jak sobór Świętej Trójcy w Samarze (dawniej Nowomoskowsk).

Wokół cerkwi drewnianej często biegł opas, czyli szeroki okap na wysuniętych końcach belek, opasujący ściany i chroniący je przed deszczem i śniegiem. Cerkwie bojkowskie, łemkowskie i huculskie różnią się sylwetą, liczbą kondygnacji i kształtem zwieńczeń, ale logika „wejście – ludzie – prezbiterium” jest w nich ta sama.

Murowane świątynie miejskie budowano często na planie krzyża greckiego, z czterema równymi ramionami i kopułą na tamburze pośrodku. Kamień pozwolił przekryć większą przestrzeń i wynieść światło wyżej. Jednak podział na przedsionek, nawę i prezbiterium zachował się i tu.

Jak zbudowany jest kościół zachodni (katolicki)?

W tradycji zachodniej te same podstawowe idee układają się inaczej. Wejście prowadzi do nawy, z której boków mogą odchodzić niższe nawy boczne, oddzielone arkadą. Duże kościoły mają transept, czyli nawę poprzeczną, która przecina nawę główną i nadaje planowi kształt krzyża łacińskiego. Miejsce przecięcia nazywa się skrzyżowaniem naw, a nad nim często wznosi się wieża lub kopuła.

Wschodnia część kościoła zachodniego to prezbiterium, czyli chór, gdzie stoi ołtarz i miejsca dla duchowieństwa. Ciągłego ikonostasu tu nie ma. W średniowieczu nawę i chór często rozdzielał przepierzenie, ale z czasem większość z nich usunięto; dziś między nawą a prezbiterium bywa co najwyżej niska balustrada.

Dla wspólnoty, która buduje lub odnawia świątynię, ta różnica nie jest akademicka. Od niej zależy, którędy przebiegnie granica podwyższenia, jak będzie oświetlone prezbiterium i co stanie na tej granicy: ikonostas, balustrada czy nic. Dlatego jeszcze przed rysunkami warto ustalić, w jakiej tradycji będzie służyć wspólnota i co zaleca diecezja.

Co rozstrzygnąć, zanim porozmawiasz z architektem

• Tradycja i obrządek. Wspólnota prawosławna, greckokatolicka czy rzymskokatolicka: od tego zależy, czy będzie ikonostas, jaka soleja, gdzie kliros.
• Liczba wiernych. Ilu ludzi będzie stać w nawie w zwykłą niedzielę i w wielkie święta. To określa powierzchnię nawy, a nie odwrotnie.
• Przedsionek. Czy potrzebne jest osobne pomieszczenie przy wejściu na świece, na obrzędy przed chrztem, na zimowy wiatrołap.
• Oś wschód – zachód. Czy działka pozwala ustawić prezbiterium na wschód i wygodnie dojść do wejścia od zachodu.
• Wysokości. Ile stopni do solei i do prezbiterium, jaka jest ich wysokość, czy potrzebny jest podjazd.
• Ikonostas i soleja razem. Te dwa elementy projektuje się jednocześnie, bo opierają się na sobie nawzajem.
• Kopuła i światło. Czy będzie tambur doświetlający, skąd światło dzienne dotrze do prezbiterium i nawy.
• Dzwonnica. Osobno czy nad babińcem; jak wpłynie to na konstrukcję i na wygląd świątyni od strony drogi.
• Materiały posadzki. Gdzie kamień, gdzie drewno, jak się łączą przy solei i w przedsionku.

Na koniec

Budowa świątyni wydaje się skomplikowana tylko dopóty, dopóki nie przejdzie się jej własnymi nogami. Drzwi, próg, przestrzeń dla ludzi, podwyższenie, ściana z ikon, światło ze wschodu – w tej kolejności nie ma nic przypadkowego.

Właśnie dlatego takie pytania warto rozstrzygnąć, zanim kamień trafi na obrabiarkę: wtedy soleja, posadzka i ołtarz staną się częściami jednej drogi, a nie osobnymi rzeczami.