Cerkiew Narodzenia Pańskiego w Tarnopolu: świątynia-twierdza przy miejskim wale

Nad wejściem do tej cerkwi stał niegdyś napis fundacyjny, a jej mury mają do dwóch metrów grubości. Mieszczanie tarnopolscy budowali świątynię tak, jakby wiedzieli, że przyjdzie im się w niej modlić podczas oblężenia.

W skrócie

Historia

Drewniana cerkiew Narodzenia Pańskiego po raz pierwszy wspomniana jest w 1566 roku w przywileju króla Zygmunta II Augusta w sprawie umocnienia miasta. Stała nie w centrum, lecz przy wałach, obok Bramy Kamienieckiej. W 1570 roku książę Konstanty Wasyl Ostrogski nadał ziemię na utrzymanie cerkwi i szpitala dla ubogich mieszczan. W 1589 roku w Tarnopolu przebywał patriarcha jerozolimski Jeremiasz, który zatwierdził statut bractwa cerkiewnego Narodzenia.

W latach 1602–1608 wspólnota zastąpiła drewnianą świątynię kamienną. Fundatorami byli ktitorzy Semen Hryhorowycz i Wasyl Ihnatowycz, zwany Czajką. Budowę powierzono murarzowi Leoncjuszowi — w dokumencie nazwano go „dobrym murarzem”. Parafianie pomagali pracą, datkami i materiałami, a wydatki wyniosły 1916 złotych. Cerkiew konsekrowano w Boże Narodzenie 1609 roku.

Dalej świątynia rosła razem z niepokojami miasta. Przywilej biskupa lwowskiego Józefa Szumlańskiego z 1668 roku wspomina boczny ołtarz Trójcy Świętej, wydzielony w osobną cerkiewkę: babiniec podzielono na dwie kondygnacje. W tym samym 1668 roku od południa dobudowano osobny budynek dla bractwa. Około 1700 roku wspólnota razem z eparchią lwowską przeszła do unii. Według Bojcuna przywilej z 1743 roku, potwierdzony przez Jakuba Sobieskiego, poświadcza status cerkwi soborowej z diakonem. W 1709 roku do kruchty dobudowano dwie półokrągłe wieże, przez które prowadzono na górną kondygnację i do galerii łączących. W 1808 roku rozebrano kaplicę i strop nad babińcem, powiększono wnętrze i zmieniono malowidła. Później od zachodu dobudowano jeszcze jedną bryłę i zwieńczono świątynię dwiema dekoracyjnymi kopułkami — by nadać jej wygląd soboru i tradycyjny trójdzielny, trójkopułowy układ.

18 listopada 1918 roku w cerkwi wojskowi złożyli przysięgę na wierność Państwu Ukraińskiemu. W latach 1936–1937 świątynię przebudowano — i w samą porę: w czasie II wojny światowej, gdy niemal cała historyczna część Tarnopola legła w gruzach, według eparchii żaden budynek zespołu cerkiewnego nie ucierpiał. Podczas przebudowy przebito w prezbiterium dwa okna, zmieniono kształt głównej kopuły i odnowiono malowidła.

Po tzw. soborze lwowskim w 1946 roku cerkiew przekazano Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Według eparchii Prawosławnej Cerkwi Ukrainy w latach powojennych świątynię zamykano, skradziono z niej złocone krzyże i inne kosztowności. W 1958 roku podczas poszerzania ulicy rozebrano mur i dzwonnicę (Bojcun pisze, że dzwonnicę wówczas przeniesiono). Nową dzwonnicę według projektu architekta Ihora Małymina wzniesiono na piątą rocznicę niepodległości. Obecnie jest to świątynia Prawosławnej Cerkwi Ukrainy. 27 lutego 2015 roku na dziedzińcu cerkiewnym pochowano metropolitę Metodego (Kudriakowa). Z jego inicjatywy na zewnętrznej ścianie pojawiły się znaki pamiątkowe poświęcone księciu Włodzimierzowi Wielkiemu, metropolicie Wasylowi Łypkiwskiemu, patriarchom Mścisławowi (Skrypnykowi) i Włodzimierzowi (Romaniukowi), a także pomnik ofiar Hołodomoru z lat 1932–1933.

Architektura

Pierwotna świątynia, według rekonstrukcji Oksany Diaczok, była trójdzielna, trikonchosowa i jednokopułowa: kwadratowa kruchta, nawa centralna z półkolistymi występami-konchami od południa i północy oraz półkolista absyda. Fundamenty założono z kamienia „na dwa wzrosty”, czyli na 2–3 metry. Mury z łamanego piaskowca i wapienia mają do 2 metrów grubości.

Dalsze przebudowy Diaczok tłumaczy nie kaprysami budowniczych, lecz historią wspólnoty: pierwszym impulsem była epoka reformacji, potem odrodzenie narodowo-kulturalne, powstanie bractwa prawosławnego i zmiana przynależności wyznaniowej. Największych zniszczeń świątynia doznała w okresie sowieckim.

Cechy obronne gromadzono stopniowo. Przy kruchcie stoją dwie okrągłe wieże. Nad babińcem była wieża strażnicza, która służyła zarazem jako dzwonnica. Cmentarz otaczał mur obronny, a sama działka przylegała do wału z bramą miejską. Badacze uważają, że świątynia-twierdza wchodziła w skład ogólnego systemu obronnego Tarnopola, a nie tylko wyglądała jak forteca.

Poniżej — dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Elewacja zachodnia z wieżami

Półokrągłe wieże dobudowano do kruchty w 1709 roku. Prowadziły przez nie schody na górną kondygnację i do galerii łączących. Zachodnia bryła z kopułkami pojawiła się później.

Główna kopuła

Obecny kształt głównej kopuły świątynia otrzymała podczas przebudowy w latach 1936–1937. Pierwotnie, według rekonstrukcji Diaczok, cerkiew była jednokopułowa. Dwie dekoracyjne kopułki nad bryłą zachodnią dodano dopiero w XIX wieku, a główny wierzch stał się dominantą trójkopułowej kompozycji.

Niuanse, które łatwo przeoczyć

Brama, która być może stała się cerkwią. Badacze J. Werbowecki i S. Siryj wysunęli hipotezę, że nawa centralna jest częścią wjazdowej Bramy Kamienieckiej miasta. Podstawą była różnica w wątku muru. Autorzy wprost piszą, że wersję trzeba sprawdzić archeologicznie, więc na razie to tylko hipoteza.

Kaplica na piętrze. W XVII wieku w podzielonym babińcu urządzono osobną cerkiewkę Trójcy Świętej. Przy niej w 1668 roku biskup Józef Szumlański poświadczył bractwo młodzieżowe. W 1808 roku tę kaplicę rozebrano, by oddać wysokość głównej świątyni.

Imiona nad wejściem. Według eparchii nad wejściem uwieczniono w kamieniu imiona książąt Ostrogskich, patriarchy Jeremiasza II, Cyryla Stawroweckiego i biskupa Gedeona Bałabana. Bojcun pisze, że pierwotna świątynia sięgała obecnego babińca, a kamień z napisem fundacyjnym podczas przebudowy w 1808 roku przeniesiono za prezbiterium, do bocznego wejścia.

Cud w rodzinie szewca — przekaz. Tarnopolska Ikona Matki Bożej według przekazu zapłakała w Wielkim Poście 1730 roku w rodzinie szewca Markiewicza. Komisja uznała cud, a metropolita Atanazy Szeptycki 15 lipca 1730 roku ogłosił wizerunek cudownym. Ikonę przeniesiono tu z cerkwi Podwyższenia Krzyża. Według przekazu w tej świątyni modlił się także Bohdan Chmielnicki.

Woda pod fundamentem. W 2011 roku georadar wykrył strefę zawilgocenia na głębokości od 1 do 5 metrów: woda wyciekała z wodociągu i kanalizacji burzowej. Projekt konserwacji zatwierdzono w 2016 roku, ale według Diaczok prace idą powoli.

Krzyż, którego już nie ma. W latach sowieckich, oprócz dzwonnicy i ogrodzenia, zniknął pamiątkowy krzyż z 1770 roku, postawiony po epidemii, w której według Bojcuna zmarło w mieście do 10 tysięcy ludzi.

Galeria zdjęć

Kamień i materiał

Świątynię zbudowano z miejscowego kamienia: łamanego piaskowca i wapienia, ułożonych w mury grubości do dwóch metrów. Anglojęzyczne opracowania piszą o ciosanych blokach piaskowca; Diaczok mówi o kamieniu łamanym. Prawdopodobnie oba opisy są prawdziwe dla różnych części budowli — lica elewacji i wnętrza muru. Kamienne fundamenty sięgają na głębokość 2–3 metrów.

Taka grubość to nie nadmiar, lecz warunek: cerkiew stała na linii obrony miasta, a mur musiał wytrzymać nie tylko czas. Cenę tego ciężaru widać dziś — gdy pod fundamentem pojawia się woda, dwumetrowy mur sam się nie uratuje. Kamieniarz zna prostą zasadę: masyw wiele wybacza, ale nie wodę, która miesiącami stoi pod nim.

O tym, jak świątynia zyskuje drugi ołtarz nad babińcem, warto przeczytać razem z artykułem o ołtarzu i stole ofiarnym. Niewielkie kamienne bryły sakralne — w dziale kaplice. Inna świątynia związana z ruchem brackim i patriarchą Jeremiaszem to cerkiew Zaśnięcia we Lwowie.