Z czego robi się ołtarz (prestoł): kamień, drewno czy metal

Stoły bywają różne. Przy jednym się je, przy drugim pisze, przy trzecim spiera. Ołtarz (prestoł) należy do innego rodzaju: obchodzi się go dookoła, nie używa się go na co dzień, a jednak musi być prawdziwym przedmiotem, wykonanym z realnego materiału, który ma ciężar, temperaturę i zapach.

Pytanie „z czego go zrobić” wydaje się techniczne. W rzeczywistości dotyka zarówno teologii, jak i inżynierii. Kamień przypomina o grobach męczenników, na których niegdyś sprawowano liturgię. Drewno przypomina o zwykłym stole, przy którym gromadziła się pierwsza wspólnota. Każdy materiał wnosi do sanktuarium własną pamięć, a także własne zachowanie: jak reaguje na wilgoć, na sadzę ze świec, na wahania temperatury i na posadzkę, która musi go udźwignąć.

Poniżej temat został rozłożony bez kategoryczności. Tam, gdzie jest norma, wskazano, czyja jest. Tam, gdzie jest praktyka, tak też powiedziano.

W skrócie

• Najwcześniejsze ołtarze były drewnianymi stołami, podobnymi do zwykłych domowych. Kamienne pojawiły się później, częściowo z grobowców męczenników.
• W tradycji łacińskiej Kodeks Prawa Kanonicznego wymaga, aby mensa ołtarza stałego była z kamienia naturalnego; wyjątek może dopuścić konferencja biskupów.
• W tradycji wschodniej prestoł może być kamienny lub drewniany. Oba materiały są w użyciu.
• Granit, marmur, piaskowiec i wapień mają różną porowatość, twardość i wrażliwość na sposób pielęgnacji. To określa, gdzie który kamień jest stosowny.
• Ciężaru kamiennego ołtarza nie można ocenić „na oko”. Potrzebny jest szkic, wybrany rodzaj kamienia i sprawdzenie stropu przez inżyniera.
• Prestoł w praktyce prawosławnej okrywa się szatami, więc jego forma, proporcje i materiał muszą współgrać z tkaniną, a nie ją zastępować.

Jak wyglądały pierwsze ołtarze?

Pierwsi chrześcijanie gromadzili się w domach, a stół do Eucharystii był stołem domowym. Catholic Encyclopedia wprost stwierdza, że najwcześniejsze ołtarze były drewniane i „pod względem formy identyczne ze zwykłymi stołami domowymi”. To samo pokazują freski: w Capella Greca w katakumbach Pryscylli przedstawiono siedem osób siedzących na półkolistym łożu przed stołem tego samego kształtu.

Kamień pojawia się w tej historii tam, gdzie chrześcijanie gromadzą się przy grobach. W rzymskich katakumbach wspomnienia męczenników odbywały się przy ich pochówkach i, według Catholic Encyclopedia, najwcześniejsze kamienne ołtarze były właśnie grobowcami męczenników. Historycy spierają się, na ile rozpowszechnione było takie wykorzystanie sarkofagów, ale przeniesienie nabożeństwa na grób widać w architekturze: bazyliki wznoszono także nad pochówkami, a ołtarz stawiano nad grobowcem. Z tą tradycją wiąże się confessio, półkoliste zagłębienie przed ołtarzem, znane między innymi z Bazyliki Laterańskiej.

Dalej logika działała już sama. Skoro męczennicy są pochowani pod ołtarzem, to relikwie można umieścić w nim także wtedy, gdy obok nie ma grobowca. Synod kartagiński z początku V wieku polecał miejscowym biskupom, by tam, gdzie to możliwe, burzyli ołtarze przy drogach i na polach, wzniesione jako pomniki męczenników w miejscach, gdzie nie wskazano ani ciała, ani relikwii. A Sobór Nicejski II w 787 roku wymagał, aby w każdym ołtarzu znajdowały się relikwie. Kamień przyszedł więc do sanktuarium w znacznej mierze z pamięci o pochówku.

Co o materiale mówią Zachód i Wschód?

Tu łatwo o uproszczenie, więc rozpatrzmy je osobno.

Tradycja łacińska. Pierwsze znane ustawodawstwo przeciwko ołtarzom drewnianym pochodzi z 517 roku: synod w Epaonie zakazał konsekrowania jakichkolwiek ołtarzy poza kamiennymi. Był to jednak synod lokalny i drewniane ołtarze pozostawały w użyciu jeszcze przez kilka stuleci; Catholic Encyclopedia zauważa, że od IX wieku śladów drewnianych ołtarzy w chrześcijaństwie łacińskim prawie nie znajdujemy. Wspomina też edykt cesarski, który zakazywał odprawiania Mszy inaczej niż na kamiennych stołach.

Współczesna norma zapisana jest w Kodeksie Prawa Kanonicznego (kan. 1236): „zgodnie z tradycyjną praktyką Kościoła mensa ołtarza stałego winna być kamienna, i to z jednego kamienia naturalnego”, choć „inny godny i trwały materiał” może zostać użyty według uznania konferencji biskupów. Podstawa, czyli podpory, może być z dowolnego materiału, a ołtarz ruchomy można wykonać z dowolnego trwałego materiału, odpowiedniego do użytku liturgicznego. Stąd łaciński termin altare fixum, ołtarz stały, i kamienna mensa, czyli blat.

Tradycja wschodnia. Tutaj wymagania co do materiału są szersze. Catholic Encyclopedia zauważa, że Kościół grecki dopuszcza drewno, kamień lub metal. Prawosławne wydawnictwa informacyjne (w tym Orthodox Church in America) opisują prestoł jako stół „z rzeźbionego drewna lub kamienia” o prostych, proporcjonalnych wymiarach, często zbliżony do sześcianu i zawsze wolnostojący, tak by można go było obejść. Od IV wieku kamień coraz bardziej wypierał w ołtarzach drewno, jednak według Orthodox Arts Journal drewno pozostawało dopuszczalne zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie. Przytoczono tam także słowa Jana Chryzostoma, że to kamień, a nie drewno, jest najodpowiedniejszym materiałem na ołtarze, ale jest to opinia, a nie kanon.

Istnieje jeszcze jedna osobliwość Wschodu, o której warto pamiętać: antymins, jedwabne lub lniane płótno z wizerunkiem Chrystusa złożonego do grobu, z wszytą cząstką relikwii i podpisem biskupa. W Bizancjum biskupi początkowo konsekrowali jedynie deski lub płótna i rozsyłali je do nowych świątyń; Orthodox Arts Journal cytuje bizantyjski list, w którym konsekrowany prestoł ma postać „drewnianej deski lub płótna”. Bez antyminsu nie sprawuje się Eucharystii, więc na Wschodzie liturgia zależy od niego nie mniej niż od materiału stołu.

Realia ukraińskie. Badanie drewnianego wyposażenia cerkwi zachodnioukraińskich opisuje główny prestoł jako czworoboczny stół albo bardziej złożoną konstrukcję z cyborium nad nim, czasem z zamkniętymi bokami poszerzonymi ku górze, a miejscami z narożnymi występami przypominającymi ryzality. Forma prestołu jest tu równie różnorodna jak materiał.

Jakie kamienie nadają ołtarzowi różny charakter?

Rodzaj kamienia to nie tylko kolor. Ma on własną porowatość, twardość, reakcję na kwasy. Poniżej podano ogólne właściwości, a nie zalecenia; w konkretnym projekcie potrzebne jest badanie wybranej płyty.

Materiał	Co wiadomo	Co to oznacza w świątyni
Granit	Zbita, twarda, masywna skała; średnia gęstość 2,65–2,75 g/cm³, wytrzymałość na ściskanie zwykle ponad 200 MPa; niska przepuszczalność pierwotna, odporny na kwasy	Znosi świece, mycie na mokro, wiele lat użytkowania; twardy, więc rzeźbienie wymaga więcej wysiłku
Marmur	Wapień w postaci zrekrystalizowanej; daje się polerować, dobrze się rzeźbi, ale rysuje się i plami od barwnych płynów, reaguje na kwasy (ocet, niektóre środki)	Daje światło i wyrazisty rysunek, wymaga starannego sprzątania bez środków kwasowych
Wapień	Głównie z węglanu wapnia; stosunkowo miękki (twardość w skali Mohsa 2–4), porowatość różna, od 0,1% w zbitych odmianach; częściowo rozpuszcza się w kwasach	Łatwiejszy w obróbce i ciepły w wyglądzie, ale wymaga starannego doboru odmiany i zabezpieczenia
Piaskowiec	Łatwo się obrabia; trwałość zależy od spoiwa i rodzaju ziaren: skały kwarcowe trzymają się dobrze, a utrata spoiwa czyni kamień kruchym	Plastyczny w rzeźbie, sprawdza się w „ciepłym” wnętrzu; potrzebna jest konkretna odmiana o znanej historii stosowania
Drewno	Lżejsze od kamienia, ciepłe w dotyku, wymaga ochrony przed wilgocią, owadami i wahaniami temperatury; z latami „pracuje”	Bliskie wczesnym stołom, wygodne przy ołtarzach rozbieralnych i niewielkich; wymaga suchego mikroklimatu

Jest jeszcze jedna, nietechniczna właściwość kamienia: chłód. Czuje się go dłonią, zwłaszcza zimą, gdy świątynia nie jest ogrzewana. Dla jednych to część modlitewnej ciszy, dla innych niewygoda, i na takie sprawy warto zawczasu spojrzeć oczami tych, którzy służą tam codziennie.

I ostatnia rzecz dotycząca wilgoci. W starej świątyni o murach, które „oddychają”, porowaty kamień będzie zachowywał się inaczej niż w nowej, ogrzewanej. Marmur i wapień przy sprzątaniu środkami kwasowymi pokażą ślady, a zbity granit jest prostszy w pielęgnacji. Piaskowiec ceni się za miękkość linii, ale jego wybór jest zawsze związany z konkretnym złożem.

Ile to waży i co ze stropem?

Kamienny ołtarz jest ciężki i nie jest to wada, lecz właściwość. Ale ile dokładnie waży, zależy od czterech rzeczy: wymiarów, rodzaju kamienia, grubości blatu oraz tego, czy korpus jest pełny, czy pusty w środku, z okładziny. Różnica między nimi może być znaczna. Dlatego każda liczba podana „z głowy” będzie wymyślona.

Praktyczna zasada jest taka: ciężar oblicza się wtedy, gdy jest szkic i wybrany rodzaj kamienia. Następnie porównuje się go z nośnością posadzki lub stropu w miejscu, gdzie stanie ołtarz. W starych świątyniach pod sanktuarium może znajdować się sklepienie, piwnica lub pustka; w nowych żelbetowa płyta obliczona na określone obciążenie. Sprawdzenie należy do inżyniera konstruktora, a nie do mistrza ani do zamawiającego. Osobno warto uwzględnić drogę, którą płyta zostanie wniesiona: drzwi, schody, przejście do sanktuarium.

Co leży na kamieniu?

Prestoł w świątyni rzadko widać nagi. W praktyce prawosławnej okrywa się go szatami: Liturgical Arts Journal opisuje dwa okrycia: dolne z białego płótna i wierzchnie z bogatego brokatu. Antymins, jak już powiedziano, leży na wierzchu. W tradycji zachodniej obowiązujące Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego wymaga co najmniej jednego białego obrusa na ołtarzu podczas Mszy, podczas gdy do 1969 roku wymagane były trzy.

Dla wyboru materiału wynika z tego rzecz prosta. Wierzchnia tkanina zakrywa blat, ale nie dół i nie boki. Forma, proporcje, rzeźba, profil, sposób, w jaki ołtarz „stoi” na posadzce, pozostają odsłonięte. Kamień działa jak architektura, a nie jak pokrycie. Osobno trzeba przemyśleć dopasowanie: jeśli szaty szyje się na miarę, wymiar blatu ustala się już na etapie rysunku.

Czy można łączyć materiały?

Historia zna różne kombinacje. Orthodox Arts Journal wspomina, że w rzymskiej bazylice San Giovanni in Laterano drewniany ołtarz (według tradycji z IV wieku) jest obudowany kamiennym ołtarzem głównym, a podobnie jest w Santa Pudenziana. Wczesne kamienne mensy mogły stać na jednej, czterech lub pięciu kolumnach, a w przykładzie z Athosu wykorzystano kolumnę z pogańskiej świątyni. Kodeks Prawa Kanonicznego wprost odróżnia mensę od podstawy: podstawa może być z dowolnego materiału.

Zatem „kamienna podstawa i drewniany blat” albo odwrotnie nie jest wymysłem. Ale czy takie połączenie jest dopuszczalne w waszej świątyni, zależy nie od konstrukcji, lecz od decyzji władzy kościelnej danej tradycji. Ogólnej reguły dotyczącej konstrukcji mieszanych nie ma. Dlatego pytanie lepiej postawić przed szkicem, a nie po nim.

Co ustalić przed zamówieniem

• Tradycja i błogosławieństwo. Kto ostatecznie rozstrzyga kwestię materiału: proboszcz, biskup eparchialny, komisja projektowa. Uzyskajcie odpowiedź na piśmie.
• Materiał blatu i podstawy. Jeden rodzaj kamienia czy różne; płyta jednolita czy składana; czy dopuszcza się drewno.
• Relikwie. Miejsce na relikwie w blacie lub pod nim; kto je przekaże i w którym momencie konsekracji się je umieszcza.
• Wymiary i forma. Wysokość i szerokość odpowiednio do sprawowania liturgii; czy ołtarz jest wolnostojący; czy nad nim jest cyborium i jak jest mocowane.
• Posadzka i strop. Opinia inżyniera konstruktora o obciążeniu w miejscu ustawienia; droga wnoszenia płyt.
• Szaty. Wymiar i liczba kompletów; kto je szyje; czy potrzebne są otwory lub wycięcia na podpory.
• Pielęgnacja. Czym będzie się sprzątać, czy obok palą się świece, jaki mikroklimat panuje w świątyni zimą i latem.
• Styl świątyni. Jak ołtarz ma się do ikonostasu, posadzki, światła i polichromii.

Zamiast wniosków

To nie jest wybór, w którym istnieje „najlepszy” materiał. Jest materiał, który odpowiada tradycji świątyni, jej klimatowi, posadzce i ludziom, którzy tam służą. Właśnie takie kwestie warto rozstrzygnąć, zanim kamień trafi na warsztat. IKONASTONE projektuje i wykonuje kamienne ołtarze (prestoły) pod konkretną przestrzeń świątyni. O sprawach pokrewnych przeczytacie w przewodniku: ołtarz i stół ofiarny oraz kamienny ikonostas.