Sobór Zaśnięcia Ławry Świętogórskiej: świątynia pod kredową górą

Nad soborem stoi biała kredowa góra, pod nim płynie Doniec Siewierski. Między wodą a skałą zostało dokładnie tyle miejsca, ile potrzeba świątyni.

W skrócie

Adres	m. Swiatohirsk, rejon kramatorski, obwód doniecki, teren Ławry Świętogórskiej
Zbudowano	1859–1868 (według innych danych 1859–1860); poprzedni sobór pochodził z lat 1698–1708
Architekt	Aleksiej Gornostajew
Typ	sobór w mieszanym stylu rosyjsko-bizantyjskim
Status	w składzie zespołu ławry zabytek architektury o znaczeniu państwowym
Cerkiew	UCP (PM); status ławry od 2004 r.

Historia

Monaster w Świętych Górach wyrósł z jaskiń w kredowej skale: od XV wieku mnisi mieszkali tam i modlili się nad Dońcem. Samą miejscowość „Święte Góry” po raz pierwszy opisano w źródle pisanym w 1526 roku, a pierwsza pisemna wzmianka o samym klasztorze, według Encyclopedia of Ukraine, pochodzi z 1624 roku. Monaster był zarazem twierdzą graniczną: w 1679 roku został spustoszony przez Tatarów.

Poprzedni sobór Zaśnięcia budowano od 1698 do 1708 roku kosztem pułkownika izjumskiego Fedira Szydłowskiego; rozebrano go w 1867 roku, gdy obok wznoszono nowy. W 1787 roku dekretem Katarzyny II klasztor zamknięto (Encyclopedia of Ukraine podaje rok 1783, kiedy zsekularyzowano jego majątek), a w 1790 roku dobra otrzymał książę Grigorij Potiomkin. Odrodzenie rozpoczęło się w 1844 roku: monaster odnowiono kosztem Aleksandra i Tatiany Potiomkinów.

Nowy kamienny sobór zaprojektował Aleksiej Gornostajew, architekt pracujący także na Wałaamie. Projekt datuje się na 1858 rok. Sobór budowano w latach 1859–1868; Encyclopedia of Ukraine i „Zamki i świątynie Ukrainy” podają krótszy przedział: 1859–1860. Sam Gornostajew zmarł w 1862 roku.

W 1922 roku monaster zamknięto i przekształcono w dom wypoczynkowy (sanatorium). Sobór Zaśnięcia stał się kinem. W czasie drugiej wojny światowej zespół poniósł ciężkie zniszczenia; w latach 1969–1980 częściowo go odtworzono jako rezerwat historyczny. W 1992 roku monaster odrodził się, a sobór, ograbiony i sprofanowany, zwrócono mnichom. W 2004 roku klasztor otrzymał status ławry.

Wojna

W marcu–maju 2022 roku ławra kilkakrotnie znalazła się pod ostrzałem. Według komunikatu UCP w budynkach ławry wybito niemal wszystkie szyby; wówczas w ławrze schronienie znalazło około 520 uchodźców, w tym około 200 dzieci. 30 maja 2022 roku, według danych eparchii donieckiej UCP, zginęło trzech mnichów; według metropolity Klimenta czterech. 4 czerwca 2022 roku spłonęła drewniana cerkiew skitu Wszystkich Świętych, odrębna budowla we wsi Tetianiwka (źródła różnią się co do czasu jej budowy).

11 października 2023 roku, według komunikatu UCP, o siódmej rano pocisk uszkodził sobór Zaśnięcia: południowo-zachodnią kopułę i metalowe pokrycie.

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Adnotacja „według ...” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Sekcja „Podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.

Początki monasteru

1. XV w.

   Według Encyclopedia of Ukraine mnisi osiedlili się w kredowych jaskiniach nad Dońcem Siewierskim. Źródła różnie określają czas założenia; nie znaleziono danych pisanych ani archeologicznych, które wiarygodnie potwierdzałyby którąkolwiek z wersji. ^{[2, 20]}

2. 1526

   Austriacki poseł Zygmunt von Herberstein wspomina miejscowość „Święte Góry”, najwcześniejszą znaną pisemną wzmiankę o tym miejscu. ^{[1, 6]}

3. 1624

   Encyclopedia of Ukraine datuje pierwszą pisemną wzmiankę o samym monasterze na rok 1624; Radio Swoboda podaje rok 1654 (przywilej carski). ^{[2, 5]}

4. 1679

   Tatarzy spustoszyli monaster; odbudowano go. Według ukraińskiej Wikipedii wojska krymskie napadały też w 1664, 1680, 1691 i 1737 roku. ^{[1, 2]}

5. 1698–1708

   Według sobory.ru kosztem pułkownika izjumskiego Fedira Szydłowskiego zbudowano poprzedni sobór Zaśnięcia; poświęcono go w maju 1708 r. O materiale ścian źródła nie mówią jednoznacznie. ^{[3, 4]}

6. 1783–1787

   Monaster zlikwidowano za Katarzyny II: Encyclopedia of Ukraine podaje rok 1783 (sekularyzacja majątku), Radio Swoboda 1786, Azbyka 1787. ^{[2, 5, 6]}

7. 1790

   Dobra Świętogórza otrzymał książę Grigorij Potiomkin. ^[6]

Odrodzenie i budowa soboru

1. 1844

   Dekretem Mikołaja I monaster odnowiono. Przełożonego wybrano na prośbę rodziny Potiomkinów; hrabina Tatiana Potiomkina zaprosiła ihumena pustelni Zofroniowej, o. Arseniusza. ^{[6, 19]}

2. 1851

   Naprzeciw przyszłego soboru stanęła cerkiew Opieki Matki Bożej z dzwonnicą na osiem dzwonów; największy ważył 6354 kg (według ukraińskiej Wikipedii). ^[1]

3. 1858

   Petersburski architekt Aleksiej Gornostajew sporządził projekt soboru Zaśnięcia (według angielskiej Wikipedii). Projekt soboru potwierdza również sobory.ru. ^{[3, 23]}

4. 1859

   Sobór założono mniej więcej we wrześniu (źródła nie podają dokładnego dnia). 12 października 1859 r., miesiąc po założeniu, zmarł archimandryta Arseniusz; budowę kontynuował archimandryta German. Rosyjski słownik biograficzny podaje rok założenia jako 1850, prawdopodobnie błędnie. ^{[3, 18]}

5. 1859–1868

   Budowa soboru. Encyclopedia of Ukraine podaje lata 1859–1860, pozostałe źródła 1859–1868. Z powodu stromego zbocza trzeba było podciąć górę i zasypać jar. ^{[1, 2, 3]}

6. 1867

   Rozebrano stary sobór z XVII w., który zasłaniał nowy; w 1869 r. na jego miejscu stanęła kaplica (według sobory.ru). ^[3]

7. 4 września 1868

   Sobór poświęcono; sobory.ru wymienia arcybiskupa Makarego. Wysokość świątyni wynosi około 53 m, długość 42 m; trzy ołtarze: Zaśnięcia (główny), śś. Barbary i Tatiany (południowy), śś. Dymitra Rostowskiego, Mitrofana Woroneskiego i Tichona Zadońskiego (północny). Rok poświęcenia potwierdza także Rosyjski słownik biograficzny. ^{[1, 3, 18]}

8. 1877–1900

   Rozbudowano monaster: przytułek (1877), cele (1887), dom dozorcy (1900). W 1908 r. mieszkało tu 280 mnichów i nowicjuszy oraz 340 podopiecznych w podeszłym wieku. ^[2]

9. 1884

   Monaster dotknął pożar i został odnowiony (według Rosyjskiego słownika biograficznego). 13 kwietnia 1890 r. zmarł archimandryta German. ^[18]

Lata sowieckie

1. 1917–1919

   Rozpoczęły się prześladowania monasteru. Według publikacji naukowej na liście zabitych w latach 1917–1919 jest dziewięć imion mnichów, podczas gdy protokoły kijowskiego archiwum mówią o około pięćdziesięciu poszkodowanych. ^[19]

2. 1922

   Monaster zlikwidowano, a na jego miejscu utworzono dom wypoczynkowy (sanatorium imienia Artioma). Sobór Zaśnięcia stał się klubem-kinem. ^{[1, 2, 3, 6]}

3. Lata 20.–30. XX w.

   Według sobory.ru ikonostas rozebrano i zniszczono, ołtarz stał się sceną, z kopuł zdjęto zwieńczenia. Według ukraińskiej Wikipedii Święte Góry przemianowano na Czerwone, a Swiatohirsk na Słowianohirsk. ^{[1, 3]}

4. 1941–1945

   Zespół poniósł ciężkie zniszczenia w czasie drugiej wojny światowej; szczegółów dotyczących samego soboru źródła nie podają. ^[2]

5. Po wojnie

   Sobór przebudowano na pałac kultury z salą kinową (według sobory.ru): wnętrze całkowicie zmieniono. ^[3]

6. 1969–1980

   Zespół częściowo odtworzono i ogłoszono rezerwatem historycznym. Według sobory.ru prace restauratorskie w soborze trwały w latach 1979–1986, a malowidła odnawiała brygada A. Marampolskiego w latach 1986–1987. ^{[2, 3]}

Powrót do Cerkwi

1. 27 września 1991

   W dawnym soborze, wówczas klubie sanatorium, odbyło się pierwsze po przerwie nabożeństwo. Według Radia Swoboda (27 września) odprawiono je po ukraińsku; Ihor Isiczenko wspominał to pomieszczenie jako „zwykły klub, bez kopuły, z krzesłami”. We własnym tekście Isiczenko datuje nabożeństwo na 28 września i pisze o charkowskiej wspólnocie UAKP. ^{[5, 25]}

2. 1991–1992

   Komitet wykonawczy Donieckiej Rady Obwodowej przekazał sobór i trzy budynki gospodarcze eparchii donieckiej UCP (PM); w 1992 r. klasztor ponownie otwarto. ^{[5, 6]}

3. 1995

   Monaster zaczął rozbierać sowieckie nadbudowy: około 2600 t żelbetowych stropów (według sobory.ru). 24 sierpnia 1995 r. kanonizowano czcigodnego Jana, świętogórskiego pustelnika. ^{[3, 6]}

4. 8 września 2000

   Według sobory.ru odnowiony sobór poświęcił metropolita Włodzimierz; pięciorzędowy rzeźbiony ikonostas wykonywano w latach 2000–2003. ^[3]

5. 2004

   9 marca Synod UCP (PM) nadał klasztorowi status ławry; wiosną tego samego roku zawarto umowy o bezterminowym nieodpłatnym użytkowaniu zespołu. ^{[5, 6]}

6. 2008

   12 lipca ogłoszono kanonizację Soboru Ojców Świętogórskich. ^[6]

Wojna i czasy najnowsze

1. 12 marca 2022

   W pobliżu ławry wybuchła rosyjska bomba lotnicza. Według komunikatu wydziału informacji UCP w ławrze przebywało 520 osób, w tym 200 dzieci; wybito niemal wszystkie szyby w budynkach, są ranni, nie było zabitych. ^{[7, 24]}

2. Maj 2022

   Według materiału „Ukraińskiej Prawdy” 7 maja zniszczono skit św. Jerzego we wsi Dolina, 9 maja uszkodzono skit św. Jana Szanghajskiego we wsi Adamiwka, 12 maja sobór świętych męczennic w Swiatohirsku. ^[16]

3. 30 maja 2022

   Podczas ostrzału budynków z celami zginęły trzy osoby: archimandryta Galaktion, mnich Aristoklij i mniszka Warwara; ranne zostały jeszcze trzy (według danych eparchii donieckiej UCP). 4 czerwca metropolita Kliment poinformował o czwartym, który zmarł w szpitalu. ^{[8, 9, 24]}

4. 4 czerwca 2022

   Spłonęła drewniana cerkiew skitu Wszystkich Świętych we wsi Tetianiwka. Strona ukraińska wiąże pożar z ostrzałem; rosyjskie Ministerstwo Obrony ostrzał zaprzecza. ^{[1, 22]}

5. Czerwiec–wrzesień 2022

   Swiatohirsk był okupowany; w lipcu około 100 mnichów pozostawało w ławrze, ostrzeliwanej przez artylerię. We wrześniu miasto wyzwolono. ^{[17, 24]}

6. 23 grudnia 2022

   Rozpoczęto restaurację ławry, uszkodzonej w wyniku ostrzałów. ^[10]

7. 11 października 2023

   Według komunikatu biura prasowego ławry pocisk uszkodził południowo-zachodnią kopułę i metalowe pokrycie soboru Zaśnięcia; kolejny pocisk wybuchł na zboczu nad podwórzem gospodarczym. Niezależnego potwierdzenia w dostępnych źródłach nie znaleziono. ^[21]

8. 24 kwietnia 2024

   SBU poinformowała o zarzucie podejrzenia wobec przełożonego ławry, metropolity Arseniusza (Ihor Jakowenko), na podstawie cz. 2 art. 114-2 Kodeksu karnego: według wersji śledztwa we wrześniu 2023 r. podawał wiernym rozmieszczenie posterunków i oddziałów Sił Zbrojnych. Zastosowano wobec niego areszt tymczasowy; 28 czerwca 2024 r. sprawę skierowano do sądu. ^{[10, 12]}

9. 2025–2026

   28 października 2025 r. Arseniusza zwolniono za kaucją i tego samego dnia zatrzymano w związku z nowym podejrzeniem (art. 436-2 Kodeksu karnego); postępowania połączono. Pod koniec lutego 2026 r. sąd zamienił areszt na całodobowy areszt domowy, który 21 kwietnia 2026 r. przedłużono o dwa miesiące. Sprawa jest rozpatrywana w sądzie; wyroku nie ma. ^{[10, 11]}

10. 9 kwietnia 2026

    Rząd wpisał do Państwowego Rejestru Zabytków Nieruchomych Ukrainy zespół zabytków Świętogórskiego Monasteru Zaśnięcia wśród 13 obiektów obwodu donieckiego; kategoria: znaczenie państwowe. ^{[10, 14]}

11. 22 czerwca 2026

    Według pierwszego zastępcy szefa Donieckiej Obwodowej Administracji Wojskowej Jurija Winokurowa w ławrze pozostaje duża liczba mnichów, a także świeccy, którzy mieszkają tam od 2022 r. Jedyna droga dostarczania wody i paliwa jest „stale ostrzeliwana przez wroga”. ^[13]

12. 23 sierpnia 2026

    Na terenie ławry nieznani sprawcy dokonali ataku nożem: według komunikatu administracji ławry zginął mnich Warsonofiusz (Turianski), dwie osoby zostały ranne; wszczęto postępowanie karne, sprawców nie ustalono. ^{[10, 15]}

Utracone i odtworzone

Architektura

Sobór stoi w centrum dziedzińca klasztornego, na wąskim tarasie między rzeką a skałą. Źródła określają jego styl jako mieszany rosyjsko-bizantyjski; nad bryłą wznoszą się kopuły ze złoconymi krzyżami i to je widać najpierw z przeciwległego brzegu Dońca.

Poniżej dwa elementy świątyni: na zdjęciu i na rysunku. Rysunki pokazują formę, a nie dokładne wymiary.

Kopuły z krzyżami

Kopuła w takim krajobrazie to nie tylko zwieńczenie dachu. Pod kredową skałą, wyższą od każdej dzwonnicy, świątynia nie może rywalizować wysokością. Wybiera coś innego: sylwetkę i światło na złocie, widoczne z daleka.

Kaplica boczna

Kaplica boczna to odrębny ołtarz z własnym ołtarzem głównym (prestołem) w obrębie jednej świątyni. Południowo-zachodnia kaplica soboru ma własną kopułę i właśnie ją w październiku 2023 roku przebił pocisk.

Kamień i materiał

Poprzedni sobór budowano w latach 1698–1708; obecny jest murowany, kamienny. Ale głównym kamieniem Świętych Gór nie są mury, lecz otoczenie: kreda. Miękka, biała, podatna: mnisi wykuwali w niej cele i cerkwie jaskiniowe, i to ona nadała monasterowi nazwę i obraz.

Kreda uczy budowniczych pokory. Łatwo poddaje się dłutu i równie łatwo oddaje się wodzie i czasowi. Dlatego murowany sobór stoi na tarasie w dole, a jaskinie są w skale powyżej: każdy materiał na swoim miejscu.

Kaplice boczne z odrębnymi ołtarzami to temat bliski naszym kaplicom. Inny sobór ławry, który omawialiśmy, to sobór Zaśnięcia Ławry Poczajowskiej.

Czy wiesz, że

Podania

Postacie

• Zygmunt von Herberstein: austriacki dyplomata; w notatkach z 1526 r. wspomniał miejscowość „Święte Góry”. ^[6]
• Fedir Szydłowski: pułkownik izjumski; jego kosztem zbudowano poprzedni sobór Zaśnięcia (1698–1708). ^{[3, 4]}
• Katarzyna II: za jej panowania monaster zlikwidowano (1787). ^[6]
• Grigorij Potiomkin: od 1790 r. właściciel Świętogórza. ^[6]
• Tatiana Potiomkina: zaprosiła o. Arseniusza do kierowania odnowioną pustelnią (1844). ^[19]
• Archimandryta Arseniusz: pierwszy przełożony odnowionej pustelni, inicjator budowy soboru; zmarł 12 października 1859 r. ^{[3, 19]}
• Aleksiej Gornostajew (1808–1862): petersburski architekt, autor projektu soboru (1858); pracował także na Wałaamie. ^[23]
• Archimandryta German (zm. 1890): przełożony po Arseniuszu, kierował budową soboru. ^{[3, 18]}
• Makary: arcybiskup, który poświęcił sobór 4 września 1868 r. (według sobory.ru). ^[3]
• E. Kwiring: przewodniczący Donieckiego gubkomu RKP(b); według ukraińskiej Wikipedii postanowił przekształcić monaster w dom wypoczynkowy (październik 1922 r.). ^[1]
• Ihor Isiczenko, Ołeksandr Wozniak: inicjatorzy pierwszego nabożeństwa po ukraińsku w dawnym soborze (1991). ^[5]
• Czcigodny Jan, pustelnik: świętogórski asceta, kanonizowany 24 sierpnia 1995 r. ^[6]
• Metropolita Arseniusz (Ihor Jakowenko): przełożony ławry od 1995 r.; w sprawie wszczętej na podstawie podejrzenia SBU trwa postępowanie sądowe, wyroku nie ma. ^{[5, 10, 11, 12]}
• Archimandryta Galaktion, mnich Aristoklij, mniszka Warwara: zginęli 30 maja 2022 r. ^[8]
• Mnich Warsonofiusz (Turianski): zginął 23 sierpnia 2026 r. ^[15]

Jak cytować