Kamień do świątyni: granit czy marmur, piaskowiec, onyks

Czasem najdroższy materiał okazuje się złym wyborem. Biała marmurowa płyta, która w pracowni pod lampą wygląda bez zarzutu, po kilku zimach na ganku świątyni może stać się szorstka i szarawa. A skromny szary granit, którego nikt nie chciał wybrać z próbki, będzie stał na tych samych schodach i za sto lat.

Kamień do świątyni wybiera się nie po urodzie próbki, lecz po miejscu, w którym będzie żył. W środku panuje cisza, stała temperatura, dotyk dłoni i wosku. Na zewnątrz – deszcz, mróz, słońce, sól sypana zimą na chodniki. To dwa różne światy i kamień zachowuje się w nich różnie.

Ten artykuł jest dla proboszcza, komitetu budowy i ofiarodawców. Prostymi słowami wyjaśnia, jakie jest sześć kamieni, z którymi najczęściej pracuje się w świątyni: co to za skała, czego się boi i gdzie jej miejsce.

W skrócie

• Granit to najtwardszy i najbardziej wytrzymały z tych sześciu kamieni. Pierwszy wybór na wszystko, co jest na zewnątrz i pod stopami: schody, ganek, posadzka, cokół, krzyż.
• Marmur jest miększy i boi się kwasów, za to jest cieplejszy w wyglądzie i łatwiejszy w rzeźbieniu. Jego miejsce to głównie wnętrze: ołtarz, ikonostas, kiot, okładziny.
• Piaskowiec i wapień to kamienie porowate o bardzo różnych właściwościach. Mogą służyć wiekami, mogą się łuszczyć. Potrzebne są wyniki badań konkretnej partii.
• Trawertyn to kamień wapienny z pustkami. Dobry na ściany i okładziny, na posadzce wymaga uważnego doboru.
• Onyks przepuszcza światło, ale jest miękki i boi się kwasów. Tylko na akcenty wnętrzarskie.

Granit czy marmur: co lepsze do świątyni?

Krótko: na zewnątrz i pod stopami – granit, w prezbiterium i na ikonostasie – najczęściej marmur lub granit, zależnie od zamysłu. Różnica między nimi nie tkwi w cenie ani w prestiżu, lecz w tym, z czego się składają.

Granit to skała magmowa, czyli kamień, który zastygł ze stopu głęboko pod ziemią. Składa się głównie ze skaleni i kwarcu – twardych minerałów na bazie krzemionki. Te minerały są odporne na kwasy, dlatego deszcz i zanieczyszczone powietrze prawie nie robią granitowi krzywdy. Encyklopedia Britannica wprost wymienia wśród jego tradycyjnych zastosowań kostkę brukową, kamień budowlany i nagrobki, czyli wszystko, co ma długo stać pod gołym niebem.

Marmur to skała metamorficzna. Dawniej był wapieniem, który pod wpływem ciśnienia i żaru przekrystalizował. Składa się z kalcytu (minerału, czyli węglanu wapnia), rzadziej z dolomitu, i ma twardość około 3 w skali Mohsa (to dziesięciostopniowa skala, w której talk ma 1, a diament 10). Marmur zarysuje nawet zwykłe stalowe ostrze. Najważniejsze jednak, że kalcyt rozpuszcza się nawet w słabym kwasie. Amerykańska Służba Geologiczna (USGS) w poradniku o wpływie kwaśnych deszczy na pomniki Waszyngtonu opisuje, jak marmur pod deszczem stopniowo nabiera „cukrowej” powierzchni i traci drobne rzeźbienia.

Stąd i logika. Marmur czuje się świetnie tam, gdzie nie ma deszczu, mrozu i piasku na podeszwach. Granit – tam, gdzie to wszystko jest.

Czy marmur może być na zewnątrz?

Może, ale ze świadomością ryzyka. Oprócz kwaśnych deszczów marmur ma jeszcze jedną, mniej znaną cechę: cienkie płyty na fasadzie mogą z czasem się wyginać.

Najsłynniejszy przykład to Finlandia Hall w Helsinkach, zbudowana według projektu Alvara Aalto. Fasadę wyłożono marmurem karraryjskim i kilka lat po ukończeniu budynku w 1971 roku płyty zaczęły się wybrzuszać, a miejscami wyrywały się z mocowań. Podczas remontu w latach dziewięćdziesiątych wymieniono je na inny marmur karraryjski i problem wkrótce wrócił. Metody pozwalające z góry ocenić, czy płyta na fasadzie będzie się wyginać, pojawiły się dzięki europejskiemu projektowi badawczemu TEAM, rozpoczętemu w 2000 roku.

Dla świątyni oznacza to rzecz prostą. Marmurowy krzyż, płaskorzeźba czy tabliczka pod zadaszeniem – rozwiązanie możliwe. Marmurowe schody i ganek, na które pada śnieg i sypie się sól – rozwiązanie, które z czasem trzeba będzie przerabiać.

Piaskowiec i wapień: dlaczego są tak różne?

Piaskowiec to sprasowane ziarna piasku, głównie kwarcowe, scementowane naturalnym „klejem”. Od tego kleju zależy wszystko. USGS zaznacza, że piaskowce są na ogół odporne, ale te ze spoiwem węglanowym rozpuszczają się w kwasie tak samo jak wapień. Inną słabością jest glina w składzie: sprawia, że kamień jest mniej trwały.

Wapień składa się z tego samego kalcytu co marmur, ale bez rekrystalizacji. Jest bardziej porowaty niż marmur, a więc silniej chłonie wodę. Z wyglądu – ciepły, matowy, z miękką grą światła i cienia. W rzeźbieniu uległy.

Oba kamienie mają długą historię w architekturze sakralnej. Ale słowo „piaskowiec” na rysunku mówi niewiele. Dwa piaskowce z różnych kamieniołomów mogą różnić się jak dąb i lipa. Dlatego dla nich szczególnie ważne są wyniki badań: nasiąkliwość (ile wody kamień chłonie), wytrzymałość, mrozoodporność. O tym, o co dokładnie pytać dostawcę w sprawie mrozoodporności, piszemy w artykule Mrozoodporność kamienia.

Trawertyn i onyks: gdzie ich miejsce?

Trawertyn to odmiana wapienia, powstająca przy gorących źródłach mineralnych. Gdy woda stygnie, wytrąca się z niej węglan wapnia (ten sam kalcyt) i osadza warstwami. Wpadają w niego liście i gałązki; z czasem butwieją i zostawiają pustki. Stąd charakterystyczny „dziurkowany” wzór.

Te pustki to i piękno, i słabe miejsce. Branżowe pismo Stone Specialist ostrzega: tuż przy powierzchni pustki mogą być przykryte tylko cienką skorupką, która łamie się pod obciążeniem, na przykład pod cienkim obcasem. Dlatego na posadzkę warto brać trawertyn z minimum pustek i sprawdzać spód płyty. Na ścianach i w okładzinach to ryzyko jest znacznie mniejsze.

Onyks w kamieniarstwie to nie ten onyks, który znają jubilerzy. Britannica wyjaśnia: tak zwana skała „onyksowa” składa się z kalcytu lub aragonitu, które osadzają się z zimnych roztworów w jaskiniach i przy źródłach w koncentrycznych smugach. Cienkie płytki takiego kamienia przepuszczają światło. W świątyni to materiał na akcent: wstawka w kiocie, panel na tle światła, lampka. Jak każdy kamień kalcytowy, onyks jest miękki i wrażliwy na kwas, dlatego na posadzkę i na zewnątrz w praktyce się go nie kładzie.

Jaki kamień na ołtarz i ikonostas?

Ołtarz (prestoł) to centrum świątyni, a wymagania wobec niego różnią się w poszczególnych tradycjach. Kodeks prawa kanonicznego Kościoła katolickiego (kanon 1236; obowiązuje w obrządku łacińskim) mówi, że według tradycyjnej praktyki stół ołtarza stałego ma być z kamienia, i to z kamienia naturalnego w całości. Jednocześnie konferencja episkopatu może dopuścić inny godny i trwały materiał, a podstawa ołtarza może być z dowolnego materiału. W praktyce prawosławnej i greckokatolickiej spotyka się zarówno kamienne, jak i drewniane ołtarze; rozstrzyga o tym proboszcz i diecezja. Więcej w artykule Z czego robi się ołtarz.

Jeśli ołtarz jest kamienny, najczęściej wybiera się marmur lub granit. Marmur daje miękkie światło i łatwiej poddaje się rzeźbieniu. Granit jest cięższy w wyglądzie i odporniejszy na kwasy, więc rozlane wino nie zostawi na nim matowej plamy jak na marmurze; olej natomiast lepiej wytrzeć od razu. Oba warianty są stosowne; decyzja zależy od architektury prezbiterium i od tego, kto i jak będzie dbał o powierzchnię. Przykłady można zobaczyć w dziale ołtarze.

Ikonostas to duża pionowa płaszczyzna z wieloma detalami: kolumnami, gzymsami, ramami na ikony. Liczy się tu ciężar, bo kamienny ikonostas opiera się na posadzce i fundamencie, oraz rzeźbiarskość. Marmur i wapień są tu tradycyjne, granit możliwy w formach surowych. Piszemy o tym w artykule Kamienny ikonostas.

Jaki kamień na posadzkę i schody?

Pod stopami kamień pracuje najciężej. Jest na nim piasek, woda z parasoli, sól z ulicy. Decydują tu dwie rzeczy: odporność na ścieranie i bezpieczeństwo.

Na schody zewnętrzne i ganek w praktyce najczęściej wybiera się granit. Najważniejsza jest faktura. Polerowana powierzchnia jest piękna w suchym wnętrzu, ale mokra staje się śliska; na zewnątrz robi się powierzchnię opalaną (obrabianą płomieniem), bosardowaną (obrabianą ząbkowanym młotkiem) lub inną szorstką.

We wnętrzu wybór jest szerszy. Marmurowa posadzka w świątyni to dawna tradycja, ale przy wejściu, gdzie jest najwięcej piasku, ściera się szybciej. Często w przedsionku i na głównych przejściach kładzie się granit, a marmur tam, gdzie chodzi się mniej, albo jako wstawki wzoru. Więcej o tym w dziale schody i posadzki.

Czy na Ukrainie jest własny granit i piaskowiec?

Tak, i to niemało. Znaczna część Ukrainy leży na Tarczy Ukraińskiej – dawnym fundamencie z skał magmowych i metamorficznych, więc granity wychodzą tu miejscami niemal na powierzchnię. Encyklopedia Współczesnej Ukrainy wymienia czerwone granity Korostyszewa, Korostenia i Nowogradu Wołyńskiego na Żytomierszczyźnie, szare i różowe w Kleśowie na Rówieńszczyźnie, ciemnoszare koło Winnicy.

Kilka złóż, które warto znać z nazwy:

• Omelanówka (Żytomierszczyzna, koło Korostenia; w encyklopedii – Omelianiwka) – granit czerwono-różowy, nadający się i do wykończeń zewnętrznych, i wewnętrznych, a także na pomniki.
• Kapustyńskie (Kirowohradczyzna, rejon nowoukraiński) – granit różowo-czerwony i czerwony; encyklopedia osobno wspomina o jego użyciu do obiektów rytualnych i pamiątkowych.
• Hołowyńskie (Żytomierszczyzna, osiedle Hołowyne) – labradoryt: kamień ciemnoszary do czarnego z niebieskimi i błękitnymi refleksami. Geologicznie to nie granit, lecz skała z rodziny gabra, ale w handlu często stawia się go obok granitów.

Z piaskowcem jest trudniej. Znane są blokowe piaskowce Środkowego Naddniestrza, tak zwane jampolskie: ich wychodnie ciągną się doliną Dniestru na pograniczu Winnicczyzny, Chmielnicczyzny i Bukowiny. Wydobywa się je co najmniej od drugiej połowy XVII wieku. Geolodzy Narodowej Akademii Nauk Ukrainy i Uniwersytetu Kijowskiego jako główną wadę tych piaskowców wskazują podwyższoną porowatość i nasiąkliwość. To nie wyrok, lecz wskazówka: na zewnątrz taki kamień trzeba sprawdzać szczególnie starannie.

Jak dbać o kamienne wyroby w świątyni?

Pielęgnacja zależy od kamienia, ale jedna zasada jest wspólna: łagodniej znaczy lepiej. Amerykańska Służba Parków Narodowych w poradniku czyszczenia murów radzi zaczynać od najdelikatniejszego sposobu, czyli od czystej wody, i za każdym razem wypróbować środek na niewidocznym fragmencie.

• Marmur, wapień, trawertyn, onyks nie znoszą kwasów. Środki octowe, cytrynowe, „na rdzę”, a także wiele uniwersalnych środków domowych wyżera powierzchnię i zostawia matowe plamy.
• Granit jest wytrzymalszy, ale i tu lepsze są środki neutralne. Proszki ścierne zdejmują połysk.
• Wosk ze świeczników zdejmuje się, gdy stwardnieje: drewnianą lub plastikową szpatułką, nie metalem.
• Olej (z lampek, z namaszczenia) wsiąka w porowaty kamień. Najlepiej wycierać go od razu.

Co do impregnatów. Hydrofobowe impregnaty, które zmniejszają chłonięcie wody, bywają czasem pożyteczne, ale ten sam poradnik podkreśla: dla większości murów nie są potrzebne, jeśli budynek jest suchy i sprawny. Najpierw usunąć źródło wody, dopiero potem myśleć o chemii.

Co rozstrzygnąć przed zamówieniem

• Gdzie będzie żył kamień. We wnętrzu czy na zewnątrz, pod zadaszeniem czy pod gołym niebem, pod stopami czy na ścianie.
• Tradycja. Czy w waszej cerkwi lub diecezji istnieją wymogi co do materiału ołtarza.
• Faktura. Polerowana, szlifowana (matowa) czy szorstka: na posadzki i schody – z uwzględnieniem poślizgu.
• Ciężar. Kamienny ikonostas czy ołtarz obciąża posadzkę; warto sprawdzić strop.
• Pochodzenie kamienia. Złoże, a nie tylko nazwa. Pod jedną nazwą handlową mogą kryć się różne kamieniołomy.
• Wyniki badań. Dla piaskowca, wapienia, trawertynu – obowiązkowo: nasiąkliwość, wytrzymałość, mrozoodporność.
• Kto będzie dbał. Marmur i onyks wybaczają mniej niż granit. Warto o tym wiedzieć tym, którzy sprzątają co tydzień.
• Zestawienie. Jak nowy kamień będzie wyglądać obok istniejącej posadzki, ścian, ikon.

Na koniec

Kamień nie bywa „lepszy” czy „gorszy”. Jest kamień na swoim miejscu i kamień nie na swoim. Marmur w prezbiterium i granit na ganku to nie kompromis, lecz podział obowiązków.

Właśnie takie pytania warto rozstrzygnąć, zanim kamień trafi na obrabiarkę.