Nimb na ikonie: co oznacza i dlaczego u Chrystusa jest z krzyżem

Namalować światło jest trudno. Namalować je tak, by nie zależało od lampy, świecy czy pory dnia, jeszcze trudniej. Dawni mistrzowie często rozwiązywali to złotem: blasku wokół głowy nie malowano farbą, lecz kładziono na deskę płatkami złota. Nimb jest najbardziej widoczną częścią tego rozwiązania, a zarazem tą, której najmniej uważnie się przyglądamy.

Przywykliśmy odbierać go jako znacznik: widzisz okrąg wokół głowy, więc to święty. Ale w nimbie, zwłaszcza Chrystusowym, spotkały się geometria, słowo biblijne, greckie litery i rzemieślnicza wiedza o tym, jak złoto zachowuje się w świetle. Wszystko to mieści się w niewielkim kole na ikonie.

W skrócie

• Nimb to złocisty blask wokół głowy, znak świętych.
• Nimb krzyżowy przedstawia się wyłącznie u Chrystusa: okrąg z wpisanym krzyżem, w którego ramionach pisze się greckie litery Ο ΩΝ, „Istniejący”.
• Kształty bywają różne: podstawowy jest nimb okrągły; trójkątny daje się czasem Bogu Ojcu jako znak Trójcy; kwadratowy w przedstawieniach włoskich z lat ok. 500–1100 oznaczał osobę żyjącą.
• Złoto nie od razu stało się zwyczajowym kolorem nimbu: w sztuce wczesnochrześcijańskiej nimby bywały też inne.
• Na drewnie nimb złoci się na lewkasie i bolusie; w kamieniu można go wciąć, wydobyć reliefem, oddać fakturą albo wygrawerować ze złoceniem.
• W ikonie ukraińskiej zdarzają się odstępstwa od kanonu bizantyjskiego i to także część jej historii.

Co oznacza nimb na ikonie?

Najprostsza odpowiedź: nimb jest znakiem świętych. Encyklopedia Współczesnej Ukrainy ujmuje to krótko: znakiem świętych jest nimb nad głowami. Stąd praktyczna reguła czytania ikony: w kompozycjach wielopostaciowych osoby bez nimbu to postacie pobożne, ale niekanonizowane. Tak pasterze na ikonie „Boże Narodzenie” są zwykle przedstawiani bez nimbów.

Pochodzenie motywu wyjaśnia się różnie. Według jednej wersji nimb pojawił się w kulturze hellenistycznej Grecji i Rzymu: bóg słońca Helios miał koronę promienistą, a władców hellenistycznych często przedstawiano w koronach promienistych naśladujących ten efekt. Ukraińska badaczka Maria Czikarkowa nie zgadza się z antycznym pochodzeniem i nazywa takie myślenie europocentrycznym: według niej świecący okrąg jako znak słoneczny znany jest od paleolitu, a w przedstawieniach sakralnych pojawia się po raz pierwszy w starożytnym Iranie, skąd przechodzi do Indii.

Do sztuki chrześcijańskiej nimb wszedł w IV wieku. We wczesnych przedstawieniach miał go przede wszystkim Chrystus, później nimb rozszerzono na Bogurodzicę, apostołów, męczenników i świętych. Kolor początkowo bywał różny: czarny nimb mieli Judasz, Szatan i inne złe postacie. Złoto utrwaliło się później.

Dlaczego Chrystus ma nimb z krzyżem?

Okrągłe nimby mają wszyscy święci. Nimb krzyżowy przedstawia się wyłącznie u Chrystusa. Według Czikarkowej jego podstawą są górne i dwa boczne ramiona krzyża golgockiego wpisane w okrąg. W tym znaku łączą się więc koło nimbu i krzyż Golgoty.

Jest też praktyczna obserwacja dla zamawiającego. Ponieważ taki nimb należy wyłącznie do Chrystusa, właśnie on pozwala rozpoznać Chrystusa w złożonej kompozycji. Gdy w Deesis, na ikonostasie czy na reliefie w kamieniu jest kilka postaci z jednakowym złoceniem, krzyż w kole wskazuje postać główną bez żadnego napisu.

Co oznaczają litery Ο ΩΝ na nimbie Chrystusa?

W ramionach krzyża pisze się greckie litery ὁ ὤν (Ο ΩΝ), „Istniejący”. To odesłanie do Księgi Wyjścia (3,13–14), gdzie Bóg objawia się Mojżeszowi w płonącym krzewie słowami „Jestem, który jest”. Serbski badacz Srećko Petrović poświęcił osobny artykuł biblijnym podstawom tego napisu: temu, jak słowa skierowane do Izraela znalazły się na nimbie Chrystusa.

Czikarkowa zaznacza, że od 1200 roku w ramionach krzyża pisze się właśnie te litery. Nimb krzyżowy znany jest i wcześniej: ma go między innymi synajska ikona Pantokratora. Chodzi o utrwalony system napisów.

Wariantów jest kilka:

Wariant	Co w krzyżu	Gdzie występuje
Klasyczny	litery Ο ΩΝ	ikona, fresk, mozaika
Z monogramem	chrystogram (ХР) uzupełniony o α i ω	odesłanie do Apokalipsy 21,6
Bez liter	ornament zamiast napisu	na przykład ikona etiopska, w której napis „Istniejący” zastąpiono ornamentem
Rozwiązanie barokowe	korona w miejscu górnej części nimbu	ikona z początku XVIII wieku

Jakie jeszcze bywają kształty nimbu?

Podstawą jest nimb okrągły. Historia zna jednak kilka odstępstw i każde ma swoje wyjaśnienie.

Kwadratowy. We Włoszech mniej więcej w latach 500–1100 kwadratowym nimbem oznaczano czasem osoby żyjące na portretach fundatorów. Średniowieczny autor Jan Diakon tłumaczył to tak: kwadrat jest znakiem osoby żyjącej.

Trójkątny. Dawano go czasem Bogu Ojcu, aby ukazać Trójcę. Czikarkowa wspomina też owalne, kwadratowe i ośmiokątne nimby u niektórych świętych.

Sześciokątny. Sześciokątne nimby daje się czasem personifikacjom cnót, na przykład na freskach warsztatu Giotta w Dolnym Kościele w Asyżu.

Zwykły okrąg zamiast nimbu krzyżowego. W prawosławnym ikonopisarstwie miejscami zwykła okrągła aureola zastępuje nimb krzyżowy. Na przykładzie „Obrazu Najświętszego Serca” z Huculszczyzny z końca XIX wieku Czikarkowa wiąże to z zachodnim wpływem na manierę malarską. Kanon nie był więc zastygły: żył w konkretnych warsztatach i w konkretnym czasie.

Dlaczego nimby są złote, a czasem prawie niewidoczne?

Złoto w ikonie oznacza królestwo niebieskie. Mozaiki Sofii Kijowskiej (XI wiek) wykonano na lśniącym złotym tle, w tym mozaikę Chrystusa Pantokratora w najwyższym miejscu głównej kopuły.

Złoto może znikać z ikony i to zmienia jej odczytanie. Na wołyńskiej ikonie „Chrystus Pantokrator” z XVIII wieku nimb jest ledwie widoczny, niemal rozpuszczony w brunatnym tle. Czikarkowa pisze, że złoto miało symbolizować królestwo niebieskie, dlatego jego utrata osłabia głębię obrazu. Malarz próbował to zrównoważyć czerwienią i błękitem szat, ale symboliki złota to nie przywróciło.

W XVIII wieku zdarzają się też inne odstępstwa od kanonu. Na jednej ikonie z początku stulecia górną część nimbu z literą ὤ zniszczono, aby umieścić na głowie Chrystusa barokową koronę według wzoru katolickiego. Według R. Kosiw na ikonach namiestnych Pantokratora mistrzów z Rybotycz z pierwszej połowy XVIII wieku głowę Zbawiciela wieńczy korona w kształcie mitry.

Jednocześnie, według Czikarkowej, malarze prawosławni starannie przestrzegali kanonu. Jako przykład podaje ikonę „Wniebowstąpienie Pańskie” z XV wieku z Podhorodców na Lwowszczyźnie.

A najstarsza znana zachowana ikona Chrystusa Pantokratora znajduje się w klasztorze św. Katarzyny na Synaju. Wykonano ją woskiem (enkaustyka) na desce i datuje się na VI lub VII wiek; prawdopodobnie pochodzi z Konstantynopola.

Jak wykonuje się nimb: złoto, grawerowanie, kamień

Klasyczna technika ikonopisarskiego złocenia na drewnie składa się z kilku warstw. Najpierw powierzchnię wyrównuje się lewkasem (gruntem kredowym lub gipsowym na kleju). Potem nakłada się czerwony bolus, cienką warstwę glinki, która prześwituje przez złoto i nadaje mu ciepły ton. Dalej kładzie się złoto płatkowe na wodę (na rozcieńczony klej) i poleruje je, tradycyjnie agatem, aż powierzchnia stanie się niemal lustrzana. W złocie można rytować linie, koła i drobne odciski puncami, jak na włoskich panelach z XIV wieku, a złoto w kole miejscami poleruje się ruchami kolistymi.

Czasem złoto kładzie się nie na wodę, lecz na mikstion olejny. Wtedy nie daje lustrzanego połysku.

W kamieniu logika jest inna i właśnie tu przebiega granica między ikoną na desce a ikoną w kamieniu. Nimb na kamiennym reliefie można wykonać tak:

• Głęboka linia. Kontur koła i krzyża się wcina, a czytają się one dzięki cieniowi.
• Reliefowy dysk. Nimb jest lekko wyniesiony nad płaszczyznę, a jego krawędź łapie boczne światło.
• Grawerowanie i złocenie. Kontur jest wycięty, a koło albo same linie można pokryć złotem płatkowym. Sposób złocenia zależy od kamienia i warunków montażu i uzgadnia się go z mistrzem.
• Odmienna faktura. Matowe pole nimbu na tle polerowanej płaszczyzny (lub odwrotnie) daje efekt bez żadnego pigmentu.

Złoto i polerowana powierzchnia wyglądają różnie w różnym świetle: odblask zmienia się wraz z kątem patrzenia. Dlatego położenie nimbu względem okien i świec warto uwzględnić, zanim kamień trafi na obrabiarkę.

Co postanowić przed zamówieniem

• Kogo przedstawia wizerunek. Czy to Chrystus (nimb krzyżowy), Bogurodzica, święty (okrągły)? Od tego zależy kompozycja koła.
• Jakie napisy. Ο ΩΝ w krzyżu, monogram czy czyste pole? W języku oryginału czy z transliteracją?
• Złoto czy kamień. Pożądany efekt: złoto, głęboka linia, relief, odmienna faktura. Ta decyzja powinna odpowiadać reszcie wyrobu, a nie tylko jednej ikonie.
• Oświetlenie. Skąd pada światło w świątyni? Lampki, świece i okna zmieniają odczytanie koła.
• Wzór. Uzgodnijcie z przełożonym lub ikonopisarzem, na jakich wzorach opiera się wspólnota.
• Warunki montażu. Czy ikona będzie stała wewnątrz, czy pod gołym niebem? Od tego zależy wybór obróbki.

Zamiast posłowia

Nimb to jeden z tych szczegółów, w których widać, jak wiele mieści się w prostej formie. Koło, krzyż i trzy litery: niewielki okrąg, w którym łączą się geometria, Pismo Święte i rzemiosło.

IKONASTONE projektuje ikony na kamieniu pod konkretne wnętrze świątyni, od szkicu nimbu po ostateczną obróbkę. O naszych ikonach na kamieniu można przeczytać w dziale Ikony na kamieniu. Więcej o napisach na ikonach, także na nimbie, w artykule Napisy na ikonach, a o formach krzyża wpisanego w okrąg w artykule Formy krzyża.