Napisy na ikonach: co oznaczają ІС ХС, МР ΘΥ, Ο ΩΝ

Na ikonie litery stoją równie prosto i równie starannie wyważone jak oblicza. To pierwsze, co się zauważa, gdy się przyjrzeć: napis nie jest dopisany „dla podpisu” w rogu, lecz wmontowany w kompozycję jak łuk w ścianę. Ma swoją oś, swój rytm, swój ciężar. Usuń go, a obraz jakby straci adres.

To nie metafora. Większość ikon zawiera kaligraficzny tekst, który nazywa przedstawioną osobę lub wydarzenie. Jest też szczegół językowy, który podpowiada, jak dawny to związek: w języku greckim ten sam rdzeń czasownika oznacza zarówno „pisać”, jak i „malować ikonę”. Ikonopisarz „pisze” obraz. Słowo i oblicze wychodzą spod jednej ręki.

Dla tych, którzy zamawiają ikonę, wyrób cerkiewny czy kamienny obraz, wynika stąd praktyczny wniosek. Napis trzeba przeczytać równie uważnie jak obraz. Poniżej omawiamy najczęściej używane napisy, ich języki, skróty i ukryte pułapki. Źródła — na końcu artykułu.

W skrócie

• ІС ХС oznacza „Jezus Chrystus”, МР ΘΥ oznacza „Matka Boża”. To nie słowa, lecz skróty słów greckich, oznaczone titlem.
• Ο ΩΝ w ramionach krzyża na nimbie Chrystusa czyta się jako „Istniejący” (ὁ ὤν) i odsyła do Wj 3,14.
• ΝΙΚΑ dodaje do monogramu znaczenie „Jezus Chrystus zwycięża”; ІНЦІ (greckie ΙΝΒΙ) oddaje napis nad krzyżem.
• Na ukraińskich ikonach XVII wieku spotyka się napisy zarówno greckie, jak i cerkiewnosłowiańskie, a cytaty ewangeliczne na księgach miejscami podano po ukraińsku.
• Błędu w napisie wyrzeźbionym w kamieniu nie da się poprawić „na wierzchu”. Tekst uzgadnia się przed wykonaniem.

Po co ikonie napis?

Tradycja ikonopisarska rozumie obraz jako coś więcej niż obrazek. Sobór Nicejski II (787) ujął to tak: cześć oddawana obrazowi przechodzi na jego pierwowzór. Obraz wskazuje na kogoś. A żeby pokazać na kogo, potrzebne jest imię.

Napis pełni właśnie tę funkcję: nazywa tego, na kogo wskazuje obraz. Ikona bez imienia pozostaje przedstawieniem. Z imieniem staje się zwróceniem się do konkretnej osoby lub wydarzenia.

To nie odrębny dogmat, lecz utrwalona praktyka: większość ikon ma tekst nazywający osobę lub wydarzenie. Dlatego napis traktuje się jako część obrazu, a nie jako dodatek.

ІС ХС: cztery litery zamiast dwóch słów

Najpopularniejszy monogram chrześcijaństwa wschodniego składa się z czterech liter i jest skrótem greckiego Ἰησοῦς Χριστός, „Jezus Chrystus”. Do skrótu bierze się pierwszą i ostatnią literę każdego słowa. Nad literami stawia się titlo: poziomą kreskę oznaczającą właśnie skrót. W średniowiecznej grece dla sigmy często używano formy w kształcie półksiężyca Ϲ, dlatego na ikonach zobaczycie ΙϹ ΧϹ.

Monogram często się rozdziela. ІС pisze się po jednej stronie głowy Chrystusa, ХС po drugiej. Dlatego nie dziwcie się, jeśli na zdjęciu lub rysunku widzicie dwie pary liter tam, gdzie spodziewaliście się jednego słowa.

W napisach cerkiewnosłowiańskich ten sam monogram zapisuje się cyrylicą: ІС ХС.

Co oznacza NIKA?

Zdarza się, że do monogramu dodaje się słowo ΝΙΚΑ. Wtedy ΙϹ ΧϹ ΝΙΚΑ czyta się jako Ἰησοῦς Χριστὸς νικᾷ, „Jezus Chrystus zwycięża”.

МР ΘΥ: Matka Boża

Obok Bogurodzicy widnieje napis ΜΡ ΘΥ, skrót greckiego Μήτηρ Θεοῦ, „Matka Boża”. Ten sam napis znajdował się na oryginalnym malowidle Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej, z którego zachowały się tylko fragmenty.

Ciekawe, jak zbudowany jest ten skrót. W dawnych rękopisach święte imiona skracano według systemu nomina sacra, „świętych imion”: w słowie zostawiano kilka liter wraz z końcówką i stawiano nad nimi kreskę. W tym systemie osobno utrwalone są „Matka” (ΜΗΡ, ΜΡ) i „Bóg” (ΘΣ w mianowniku, ΘΥ w dopełniaczu). Ikonowy napis ΜΡ ΘΥ trzyma się tej samej logiki: „Matka” w mianowniku, „Boga” w dopełniaczu.

Ostrożnie z innymi podpisami Bogurodzicy. Słowo Παναγία, „Przenajświętsza”, stosuje się wraz z Jej wizerunkami; podkreśla ono Jej szczególną czystość.

Ο ΩΝ na nimbie: „Istniejący”

W nimbie Chrystusa znajduje się krzyż. To tak zwany nimb krzyżowy. W jego ramionach pisze się trzy greckie litery: Ο, Ω i Ν. Razem dają ὁ ὤν, „Ten, który jest”, „Istniejący”. Wskazują na Bóstwo Chrystusa. Badaczka Maria Czikarkowa, która zajmowała się ukraińską ikonografią nimbu, pisze, że od 1200 roku w nimbie umieszcza się właśnie te litery i że jest to kalka samookreślenia Boga z Księgi Wyjścia (3,13–14).

Ściślej chodzi o przekład grecki, Septuagintę: słowa Boga w Wj 3,14 brzmią tam ἐγώ εἰμι ὁ ὤν. Biblijne podstawy tego napisu omawia Srećko Petrović w studium w czasopiśmie Teološki pogledi (2018).

Jest tu też szczegół wizualny, który łatwo przeoczyć. Późniejsze przedstawienia prawosławne tworzą każde ramię krzyża z trzech linii. Tłumaczy się to jako przypomnienie o Trójcy, jedności Boga i dwóch naturach Chrystusa. A w opisie ikony „Zbawiciel” ze zbiorów Muzeum Narodowego we Lwowie podano, że napis na nimbie jest grecki (w opisie muzealnym — Ο WΝ, gdzie W oddaje omegę Ω), a na tle umieszczono grecki monogram ΙΣ ΧΣ. Czyli na ukraińskiej ikonie najważniejsze słowo może być greckie.

Warto też pamiętać, że Czikarkowa opisuje późniejsze zmiany: w okresie baroku greckie litery mogły znikać, a ich miejsce zajmowała korona. To nie kanon, lecz praktyka historyczna, i zamawiającemu przyda się rozumienie różnicy między nimi.

ІНЦІ na krzyżu

Na ikonach Ukrzyżowania nad krzyżem umieszcza się tabliczkę, o której mówi Ewangelia (J 19,19–20). W tradycji wschodniej jest to greckie ΙΝΒΙ, skrót od Ἰησοῦς ὁ Ναζωραῖος ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων, „Jezus Nazarejczyk, Król Żydowski”. W tradycji cerkiewnosłowiańskiej jest to ІНЦІ. Łacińskiego INRI, znanego z katolickich krucyfiksów, na ikonach wschodnich się nie stosuje, z wyjątkiem niektórych tradycji (np. rumuńskiej, gdzie skrót pokrywa się z łacińskim).

Czasem na ikonie widnieje ΙΝΒΚ, „Król świata” albo „Król chwały”. Takie podpisy nie twierdzą, że właśnie to było na tabliczce. Oddają rzeczywistość duchową, którą ikona pokazuje, a nie fizyczną. Tu trzeba być szczególnie uważnym: to różne teksty z różnymi literami.

Imiona świętych i nazwy świąt

Dla świętych formuła jest prosta. Przed imieniem stawia się słowo „święty”. Po grecku to Ὁ ἍΓΙΟΣ, „święty”, dalej imię, na przykład Ὁ ἍΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ. Napis może być pełny lub skrócony. Formę słowa „święty” w napisie cerkiewnosłowiańskim warto uzgodnić z przełożonym przed wykonaniem.

Pisze się także nazwy świąt i wydarzeń. Na przykład Ἡ ἈΝΑΣΤΑΣΙΣ, „Zmartwychwstanie”. Napis pokazuje, że przedstawiono nie osobę, lecz wydarzenie. Sformułowanie zależy od języka i tradycji, dlatego trzeba je uzgodnić.

Języki: grecki, cerkiewnosłowiański, ukraiński

Język grecki leży u podstaw najbardziej znanych napisów: dał nam ІС ХС, МР ΘΥ, Ο ΩΝ. Cerkiewnosłowiański to drugi język tekstów ikonowych. Na wystawie online „The Glory of Ukraine” zaznaczono, że tekst na ikonie „Zbawiciel na tronie” z Wołynia z początku XVII wieku napisano w języku staro-cerkiewnosłowiańskim. W artykule Roksolany Kosiw o ikonostasach znad Sanu z lat 1670–1760 cytaty ewangeliczne na księgach Chrystusa podano po ukraińsku, a napis cerkiewnosłowiański występuje na innej ikonie — z Porochnika.

Nie ma jednej obowiązującej reguły, w jakim języku pisać na nowej ikonie. Tę kwestię rozstrzyga się wspólnie z kapłanem lub przełożonym.

Titla: kreska, która coś znaczy

Titlo to kreska nad literami. Słowo pochodzi od greckiego τίτλος, „nagłówek”. Znane jest z rękopisów cerkiewnosłowiańskich i wciąż występuje w napisach na współczesnych ikonach oraz w księgach liturgicznych. Przykład: słowo „Bóg” zapisuje się jako Бг҃ъ.

Jest tu subtelność, którą warto znać. Mniej więcej od XV wieku titla w większości szkół ograniczono do pojęć świętych. Jedynego Boga skracano, a „bóg” w znaczeniu fałszywego bóstwa pisano w całości. Czyli titlo nie tylko oszczędza miejsce — oznacza słowo jako święte.

Gdzie najczęściej popełnia się błędy

Poniżej — ryzyka, które widzimy na rysunkach częściej niż inne.

• Litery podobne, ale nie te. Grecka sigma Ϲ i łacińskie C, greckie Ο i łacińskie O, Ω zamiast W: w składzie tekstu łatwo je podmienić, zwłaszcza gdy tekst wpisuje się na klawiaturze cyrylickiej lub łacińskiej.
• Zgubione titlo. Bez kreski skrót czyta się jak przypadkowe litery. W świętych imionach jest ona nieodłączną częścią zapisu.
• Niewłaściwy przypadek. ΘΥ — dopełniacz, ΘΣ — mianownik. Zamiana zmienia znaczenie.
• Niewłaściwy napis nad krzyżem. ΙΝΒΙ, ІНЦІ, INRI, ΙΝΒΚ — cztery różne rzeczy.
• Nimb bez liter albo z literami, które nie odpowiadają ikonie. Dla Chrystusa są to litery Ο, Ω, Ν w ramionach krzyża, a nie dekoracyjny ornament.

Dlaczego jest to ważne właśnie w kamieniu. Farbę można zmyć i przepisać, a napisu wyrzeźbionego — nie. Linia dłuta czy frezu jest ostateczna, a złocona litera — tym bardziej. Błąd zostaje razem z kamieniem i każdego dnia patrzą na niego ci, którzy się modlą.

Co sprawdzić przed zamówieniem

• Tekst napisu we wszystkich miejscach: przy Chrystusie, przy Bogurodzicy, na nimbie, na tabliczce nad krzyżem, pod wizerunkiem świętego.
• Język każdego napisu (grecki, cerkiewnosłowiański, ukraiński) oraz to, czy uzgodniono go z przełożonym.
• Pisownię imion świętych: forma pełna czy skrót, i jak dokładnie zapisuje się titlo.
• Litery: greckie, a nie ich łacińskie sobowtóry; cyrylica tam, gdzie ma być cyrylica.
• Obecność i kształt titla nad każdym skrótem.
• Przypadek słów w skrótach (ΜΡ ΘΥ, ΙϹ ΧϹ).
• Krój pisma: jednolity styl wszystkich napisów na wyrobie, współmierny z obliczem.
• Rozmieszczenie: gdzie ІС, a gdzie ХС, gdzie МР, a gdzie ΘΥ, które litery w których ramionach nimbu.
• Sposób wykonania napisu (relief, rzeźba, złocenie) oraz to, czy jest on możliwy na tym materiale przy tej wielkości liter.
• Pisemne potwierdzenie ostatecznego tekstu przez zamawiającego przed rozpoczęciem pracy.

Zamiast posłowia

Napisy na ikonie są skromne rozmiarem, ale niosą znacznie więcej, niż się wydaje. Kilka liter łączy obraz z Pismem, z językiem Kościoła, z pamięcią tych, którzy pisali ikony przed nami.

W IKONASTONE tekst napisu, język, krój pisma i rozmieszczenie uzgadnia się jeszcze na rysunku, zanim kamień trafi na obrabiarkę. Dla ikony na kamieniu to nie formalność, lecz pierwszy etap pracy.