Typy ikon Bogurodzicy: jak rozpoznać Hodegetrię, Eleusę, Orantę

Ikonę maryjną można rozpoznać, nie czytając napisu. Wystarczy spojrzeć na dłonie.

To stary sposób, z którego korzystają zarówno wierni, jak i ikonopisarze. Każdy typ Bogurodzicy ma własną „gramatykę” gestu: gdzie spoczywa dłoń, dokąd zwrócona jest głowa, na jakiej wysokości siedzi Dzieciątko. Zmienia się ułożenie dłoni i zamiast opowieści o drodze czytamy opowieść o bliskości, wstawiennictwie czy królewskim majestacie. Nazwy, które brzmią po grecku i dlatego onieśmielają, są w istocie tylko słowami na określenie tych gestów.

Dla zamawiającego ikonę, kiot czy relief w kamieniu ta gramatyka jest praktyczna. Typ określa kompozycję, format, miejsce w świątyni, a nawet to, ile przestrzeni potrzeba wokół obrazu. Poniżej omawiamy pięć typów, które spotyka się najczęściej, oraz zabytki, na których najłatwiej się ich uczyć.

Jest jeszcze jeden powód, by rozumieć typy: nie konkurują one ze sobą. W cerkwi Hodegetria, Oranta i Hagiosoritissa mogą żyć obok siebie, bo odpowiadają na różne pytania. Pierwsza mówi, dokąd iść. Druga — za kogo się modlić. Trzecia — do kogo się zwracać.

W skrócie

• Hodegetria („Przewodniczka”): Bogurodzica z Dzieciątkiem na ręku wskazuje na Nie dłonią; Dzieciątko błogosławi.
• Eleusa („Umilenie”, „Czułość”): oblicza stykają się policzkami, Dzieciątko obejmuje Matkę.
• Oranta: Bogurodzica w całej postaci z uniesionymi dłońmi, zwykle bez Dzieciątka; jeśli Chrystus przedstawiony jest w medalionie, jest to wariant zwany Znakiem.
• Panachranta: Bogurodzica siedzi na tronie, Dzieciątko — na Jej kolanach.
• Hagiosoritissa: Bogurodzica bez Dzieciątka, bokiem do Chrystusa, w modlitwie; typ, który żyje w rzędzie Deesis.
• Typy nie są sztywnymi przegródkami: przejścia i kompozycje mieszane zdarzają się często.

Jak rozpoznać typ: krótka tabela

Typ	Postawa	Dłonie	Dzieciątko
Hodegetria	frontalna, głowa lekko pochylona	jedna podtrzymuje Dzieciątko, druga wskazuje na Nie	na ręku, błogosławi, często ze zwojem
Eleusa	pochylona ku Synowi	obejmują się wzajemnie	policzek przy policzku, dłoń Dzieciątka na szyi Matki
Oranta	stoi w całej postaci, frontalnie	uniesione, dłonie otwarte	brak (albo medalion na piersi: wariant Znaku)
Panachranta	siedzi na tronie	trzymają Dzieciątko na kolanach	na kolanach, często wśród aniołów
Hagiosoritissa	w całej postaci, bokiem do Chrystusa	otwarte w modlitwie	brak

Hodegetria: Bogurodzica, która wskazuje drogę

Słowo pochodzi od greckiego „Οδηγήτρια”: ta, która wskazuje drogę, przewodniczka. W naszym ikonopisarstwie to jeden z najbardziej rozpowszechnionych typów: Bogurodzica trzyma Dzieciątko na lewym ręku, a prawą dłonią wskazuje na Nie. Chrystus siedzi prosto, jak na tronie, jedną ręką błogosławi, a w drugiej trzyma zwój. Wszystko jest tu zbudowane na następstwie: Ona wskazuje, On błogosławi. Ikona nie jest o uczuciu, jest o kierunku.

Według przekazu pierwszą taką ikonę napisał ewangelista Łukasz; oryginał przechowywany w Konstantynopolu z czasem zaginął. To przekaz i tak właśnie należy go przedstawiać. Znany jest natomiast szczegół dotyczący konstantynopolitańskiego pierwowzoru: w każdy wtorek wynoszono go do publicznej czci, a ta procesja była jednym z widowisk miasta. Obraz miał niemal miejską skalę.

Na Ukrainie typ Hodegetrii reprezentują bardzo dawne i bardzo różne zabytki. Wśród nich ikony Chełmska, Bełsko-Częstochowska, Dorohobuska, Lwowska i Łucka. Hodegetria Dorohobuska z cerkwi Zaśnięcia w Dorohobużu (badacze datują ją na XII–XIII wiek, według jednej z wersji na ostatnią tercję XIII w.) przechowywana jest w Rówieńskim Obwodowym Muzeum Krajoznawczym. Hodegetria Łucka znajduje się obecnie w Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy w Kijowie. A Wołyń XVII wieku dał jeszcze jeden przykład: Hodegetrię z cerkwi Zaśnięcia we wsi Twerdynia w rejonie łokackim, gdzie Bogurodzica lekko skłania głowę ku Synowi, a na obliczach przebija powściągliwy uśmiech.

Ikona Chełmska: Hodegetria o szczególnym geście

Chełmską Ikonę Matki Bożej wiąże się z typem Hodegetrii, a dokładniej z jego odmianą Dexiokratusa (gr. „Prawostronna”), w której Dzieciątko siedzi na prawym ręku Bogurodzicy. Naukowcy datują ją mniej więcej na XI wiek (opisy muzealne podają XI–XII w.); wzmianka w Latopisie halicko-wołyńskim przypada na rok 1259. Obraz namalowano na trzech cyprysowych deskach (wymiary 95×66 cm), ozdobionych złotymi płytkami i okrągłą srebrną płytką z emalią komórkową.

Jej droga była długa: według RISU ikonę ukrywano, dzielono na części, przewożono między miastami, a w końcu poddano konserwacji — prace pod kierunkiem Anatolija Kwasiuka zakończyły się w listopadzie 2009 roku i zachowało się około 70% oryginalnego malowidła. Dziś ikona znajduje się w Wołyńskim Muzeum Krajoznawczym w Łucku. Muzeum Ikony Wołyńskiej, otwarte w sierpniu 1993 roku, ma w zbiorach ponad 600 ikon z XVI–XIX wieku, a Ikonie Chełmskiej poświęcono tam osobną salę.

Eleusa, czyli Umilenie: gdy gest zamienia się w czułość

Greckie „Eleousa” znaczy „współczująca”, a w tradycji ukraińskiej typ ten nazywa się Umileniem (Rozczulenia) lub Czułością (Myluwannia). Jego główna cecha jest prosta i nieomylna: Matka i Syn stykają się policzkami. Dzieciątko obejmuje Ją za szyję. Bogurodzica się pochyla i formalny gest wskazywania, charakterystyczny dla Hodegetrii, staje się intymny.

Typ rozwinął się z Hodegetrii. W źródłach można go prześledzić od X wieku, a być może istniał i wcześniej; jego rozpowszechnienie wiąże się ze wzrostem roli nabożeństw pasyjnych: obraz matki trzymającej Syna przypomina o Jego losie. Na tym polega siła Eleusy: nie ma tu uroczystości, jest za to przeczucie.

W ukraińskim ikonopisarstwie typ ten znany jest pod nazwą „Myluwannia”; badacze zaliczają do Eleusy także Poczajowską Ikonę Matki Bożej. Dla zamawiającego wynika z tego rzecz praktyczna: Eleusa wymaga innej kompozycji niż Hodegetria. Dwa oblicza są tak blisko, że mistrz musi zdecydować, czym je rozdzielić: światłem, linią czy głębokością reliefu.

Oranta: Bogurodzica z uniesionymi rękami

Słowo pochodzi od łacińskiego „ta, która się modli”. Postać stoi w całej postaci, ręce uniesione i rozłożone, dłonie otwarte. Dzieciątka nie ma. Właśnie tak, modląc się, Bogurodzica staje przed patrzącym w większości Orant. Jeśli zaś Chrystusa-Emmanuela przedstawiono w medalionie na Jej piersi, w literaturze naukowej mówi się o wariancie Znaku; obie formy wiąże się z ideą Wcielenia.

Najbardziej znana ukraińska Oranta to mozaika w absydzie Soboru Sofijskiego w Kijowie. Ma 5,45 metra wysokości, wykonano ją ze smalty (liczy się w niej 21 odcieni) i datuje na XI wiek. Obok ułożono grecki napis z Psałterza (Ps 45,6 według numeracji Septuaginty) o tym, że Bóg jest pośrodku miasta i ono się nie zachwieje. Stąd nazwa „Niezniszczalny Mur”: ściana z tym wizerunkiem przetrwała niemal tysiąc lat bez zniszczeń.

Oranta jest przykładem tego, jak rozmiar dyktuje typ. Taka postać może stać tylko tam, gdzie jest miejsce na pion: w konsze ołtarzowej, na dużej płaszczyźnie. Dla ikony ściennej czy kiotu ten obraz wymaga osobnego szkicu, bo nie da się go ścisnąć bez utraty gestu.

Panachranta: Bogurodzica na tronie

„Panachranta” znaczy „Przeczysta” (gr. „πανάχραντος”). Bogurodzica siedzi na tronie uosabiającym królewską chwałę, Dzieciątko — na Jej kolanach, często pomiędzy aniołami. To obraz uroczystości, a nie ruchu czy czułości.

Ukraiński przykład to Matka Boża Miłosierna, znana jako „Łaskawa”: namalował ją w 1598 roku we Lwowie Józef Szolc-Wolfowicz, a oryginał przechowywany jest obecnie w Krakowie. Typ łatwo rozpoznać po strukturze: oś centralna, tron, aniołowie po obu stronach. Taka symetryczna kompozycja dobrze czyta się też w reliefie: buduje się ją niemal jak niewielką fasadę.

Hagiosoritissa: gdy nie ma Dzieciątka

Według jednej z wersji nazwa wiąże się z kościołem Świętej Trumny (Ἁγία Σορός) w konstantynopolitańskiej dzielnicy Chalkoprateia. Nazwę po raz pierwszy odnotowano na bizantyjskich pieczęciach z XI wieku. Bogurodzica przedstawiona jest bez Dzieciątka, lekko bokiem, z rękami uniesionymi w modlitwie. Po łacinie nazywa się Ją „Maria Advocata”, czyli Orędowniczka.

To obraz rzędu Deesis: Bogurodzica stoi przed Chrystusem i modli się za rodzaj ludzki, a obok Niego — Jan Chrzciciel (więcej o tym rzędzie w artykule o Deesis). Przykład z Ukrainy: Deesis z lat 1688–1689 dla cerkwi we wsi Wola Wysocka, gdzie Bogurodzica zwrócona jest ku Chrystusowi; tę kompozycję ikonową badacze zaliczają do typu Hagiosoritissy. Najczęściej Hagiosoritissę można spotkać nie jako osobną ikonę, lecz jako część zespołu.

Ikona Zarwanicka: obraz, który nie mieści się w schemacie

Zarwanicka Ikona Matki Bożej pokazuje, dlaczego nie warto spieszyć się z definicjami. Według opisu obraz wykonano na lipowej desce: farbami namalowano tylko oblicza i dłonie Bogurodzicy i Zbawiciela, a szaty to płasko rzeźbione i złocone drewno na grawerowanym tle. Konstrukcja obrazu, w której rzeźba i malarstwo łączą się w jednym ciele, waży tu nie mniej niż ikonografia. To język bliski reliefowi.

Co postanowić przed zamówieniem

• Miejsce obrazu. Absyda, nisza, kiot, ściana boczna: od tego zależy, czy pasuje pion Oranty, symetria Panachranty czy niewielka, intymna Eleusa.
• Typ według przeznaczenia. Do cerkiewnej ikony czci, do rzędu Deesis, do baptysterium czy kaplicy — różne typy.
• Błogosławieństwo przełożonego. Ostateczny wybór typu i napisów uzgadnia się z przełożonym i wspólnotą.
• Napis. Przy każdym typie istnieją utrwalone formy napisu; o tym w artykule o napisach na ikonach. O nimbie — w artykule Nimb na ikonie.
• Technika. Relief, inkrustacja czy grawerowanie w kamieniu różnie oddają oblicza i dłonie; o wyborze między kamieniem a deską — w artykule Ikona na kamieniu czy na desce.
• Wzór. Lepiej wybrać konkretny zabytek historyczny jako punkt odniesienia niż „Bogurodzicę w ogóle”.

Cicha wskazówka o kamieniu

Dłonie na ikonie to najdelikatniejsza część kompozycji: w kamieniu palec czy krawędź dłoni są bardziej wrażliwe na błąd niż oblicze. Właśnie dlatego typ trzeba ustalić przed szkicem, a nie po nim. W IKONASTONE projektujemy ikony, kioty i reliefy pod konkretne wnętrze świątyni; katalog znajduje się w dziale ikony na kamieniu, a wyroby towarzyszące — w dziale kioty.