Chrzest i woda ·

Chrzcielnica do świątyni: jaką wybrać do chrztu

W świątyni są przedmioty, które widzi się codziennie i o których nie myśli się, dopóki nie zajdzie potrzeba. Chrzcielnica należy właśnie do nich. Może latami stać przykryta, a potem w ciągu jednego dnia stać się centrum całej przestrzeni: tu przyjmuje się człowieka do Kościoła i wszyscy obecni patrzą na wodę.

Dlatego chrzcielnicy nie wybiera się z katalogu w biegu. Musi odpowiadać sposobowi udzielania chrztu przyjętemu we wspólnocie, miejscu, w którym stanie, i tym, którzy za każdym razem będą przygotowywać wodę, a potem sprzątać. Forma i materiał są tu drugorzędne wobec tych trzech rzeczy, choć to właśnie o nich zwykle rozmawia się najpierw.

Ten artykuł jest dla przełożonego, komitetu budowy i darczyńców. Nie zastępuje rozmowy z kapłanem, bo porządek i sposób sprawowania sakramentu określa tradycja kościelna, a nie pracownia. Pomaga jednak przyjść na tę rozmowę z właściwymi pytaniami.

W skrócie

  • Chrzcielnica to przedmiot do samego obrzędu chrztu, a nie kropielnica przy wejściu.
  • Sposób chrztu określa wielkość: tam, gdzie praktykuje się zanurzenie, chrzcielnica musi być pojemna, tam, gdzie polewanie — może być mniejsza i wyższa.
  • O materiale — metal, kamień czy drewno — decyduje nie tylko uroda, ale też to, czy chrzcielnica jest stała czy przenośna i jak się ją czyści.
  • Miejsce, doprowadzenie wody i odpływ warto zaplanować przed rozpoczęciem prac, a nie po nim.
  • Wszystkie konkretne wymiary i porządek obrzędu ustala się z kapłanem i według wytycznych kościelnych własnej tradycji.

Czym jest chrzcielnica i czym różni się od kropielnicy?

Chrzcielnica to naczynie przeznaczone do sprawowania sakramentu chrztu. Kropielnica stoi przy wejściu i służy wiernym: czerpie się z niej wodę. To różne rzeczy, choć w mowie potocznej się je myli.

Różnica przeznaczenia pociąga za sobą różnicę konstrukcji. Kropielnica to mały przedmiot, który można postawić na postumencie w przedsionku. Chrzcielnica musi pomieścić wodę do obrzędu, pozwolić kapłanowi pracować z dzieckiem lub dorosłym i mieć urządzenie do opróżniania.

Zanurzenie czy polewanie: od czego zależy wielkość

Sposób chrztu to pierwsza rzecz, którą należy ustalić, bo od niego zależy, jaka forma w ogóle będzie odpowiednia.

W tradycji prawosławnej chrzci się przez pełne trzykrotne zanurzenie i dotyczy to także niemowląt. W Kościele katolickim Katechizm nazywa trzykrotne zanurzenie najbardziej wymownym sposobem chrztu, ale przypomina, że od starożytności możliwe jest także trzykrotne polanie głowy wodą. W odniesieniu do Kościołów wschodnich Katechizm opisuje, jak kapłan zanurza chrzczonego w wodzie i podnosi go przy wezwaniu każdej Osoby Trójcy Przenajświętszej. Tradycja łacińska stosuje przeważnie polewanie, a katolicy wschodni zwykle chrzczą przez zanurzenie lub przynajmniej częściowe zanurzenie.

Historycznie obraz się zmieniał. Najdawniejsze chrzcielnice budowano do pełnego zanurzenia, do wody schodziło się po stopniach. Gdy chrzczono głównie niemowlęta, chrzcielnice się zmniejszyły. Encyklopedia Katolicka wiąże rozpowszechnienie polewania z XIII wiekiem i zaznacza, że przyspieszył je zimowy chłód w krajach północnych. Współczesne wytyczne katolickie zalecają, by chrzcielnica była dostatecznie duża dla dorosłych i niemowląt i pozwalała na różne formy sprawowania chrztu.

Wniosek dla zamawiającego jest prosty. Jeśli w waszej wspólnocie chrzci się przez zanurzenie niemowlęta i dorosłych, potrzebne są albo dwie różne chrzcielnice, albo jedna przemyślana dla obu przypadków. Jeśli chrzci się przez polewanie, może wystarczyć mniejsza chrzcielnica na postumencie. Ile dokładnie wody i jaka głębokość są potrzebne, określa się według praktyki wspólnoty, wzrostu kapłana i wygody dla chrzczonych.

Chrzcielnica pośrodku ośmiobocznego Baptysterium Laterańskiego
Chrzcielnica pośrodku Baptysterium Laterańskiego, Rzym. Fot.: Szilas, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Jakie bywają formy?

Forma chrzcielnicy nie jest przypadkowa: stoi za nią teologia kształtowana przez stulecia.

Wiele chrzcielnic ma osiem boków. Liczbę osiem wiąże się z ósmym dniem, dniem Zmartwychwstania, a ta symbolika znana jest już od Ambrożego z Mediolanu. Ośmioboczne rzuty baptysteriów rozpowszechniły się we Włoszech od IV wieku, a jako forma samej chrzcielnicy ośmiokąt utrwalił się między XIII a XIV wiekiem. Bywają też formy trójboczne, przypominające o Trójcy.

Wytyczne katolickie opisują chrzcielnicę jako symbol zarazem grobu i łona: w wodzie człowiek umiera dla starego życia i rodzi się do nowego.

Osobną tradycję stanowi chrzcielnica w kształcie kielicha. W praktyce prawosławnej duże chrzcielnice często mają postać kielicha, a wiele z nich jest przenośnych. Chrzcielnice kielichowe znane są także w tradycji zachodniej, na przykład angielskie chrzcielnice typu Aylesbury z końca XII wieku.

Prościej wyjaśnić różnicę tak:

FormaCo podkreślaGdzie jest stosowna
OkrągłaProsta, dawna formaDla kropielnicy i chrzcielnicy stałej
OśmiobocznaÓsmy dzień, ZmartwychwstanieStała, w kamieniu lub metalu
TrójbocznaTrójcaMniejsze formy, akcent na symbolu
KrzyżowaKrzyżRzadka dawna forma, częściej na Wschodzie
Kielich na nóżceKielichStała na postumencie lub przenośna, kamień lub metal
Schemat czterech form chrzcielnicy w rzucie: koło, ośmiokąt, trójkąt, krzyż
Formy chrzcielnicy w rzucie. Schemat IKONASTONE.

Metal, kamień, drewno: uczciwe porównanie

Nie ma jednego najlepszego materiału. Każdy ma mocne i słabe strony i lepiej znać je z góry.

Metal. Według OrthodoxWiki chrzcielnice zwykle wykonuje się z metalu. Jest lekki, dobrze trzyma wodę, nadaje się na przenośne misy i łatwo go czyścić. Przykładem mistrzostwa jest brązowa chrzcielnica z Hildesheimu z początku XIII wieku: wysokość około 1,7 m, średnica 96 cm, ozdobiona scenami ze Starego i Nowego Testamentu. Słabe strony: powierzchnia wymaga pielęgnacji, a w zimnym pomieszczeniu metal szybko oddaje chłód wodzie.

Kamień. Encyklopedia Katolicka opisuje chrzcielnicę zwykle jako ozdobne kamienne naczynie, choć używa się też metalu i drewna. Kamień tworzy stałą, trwałą bryłę i dobrze łączy się z innymi kamiennymi elementami wnętrza. Ale kamień jest ciężki: chrzcielnica potrzebuje mocnej podstawy. Dobór gatunku kamienia i obróbka powierzchni są potrzebne, by kamień nie wchłaniał wody. Kamień też długo trzyma chłód.

Drewno. Według Encyklopedii Katolickiej proste chrzcielnice, zwłaszcza na Wschodzie, wykonywano czasem z drewna; dawne przepisy wymagały, by chrzcielnica niekamienna miała metalową wykładzinę. Drewno jest ciepłe w dotyku, lekkie i przystępne, dobrze pasuje do drewnianych świątyń. Wymaga jednak niezawodnej izolacji wodnej od wewnątrz, jest wrażliwe na wilgoć i wahania temperatury, a w dłuższej perspektywie potrzebuje więcej pielęgnacji.

MateriałMocne stronyNa co zważać
MetalLekkość, przenośność, znana forma misyPielęgnacja powierzchni, chłód wody
KamieńTrwałość, stałe miejsce, jedność z innym kamieniem świątyniCiężar i podstawa, chłód, potrzebna staranna obróbka
DrewnoCiepło, prostota, przystępnośćIzolacja wodna, pielęgnacja, wrażliwość na wilgoć
Brązowa chrzcielnica na figurach-podporach w katedrze
Brązowa chrzcielnica w katedrze w Hildesheimie, XIII w. Fot.: Rabanus Flavus, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Gdzie postawić chrzcielnicę?

Tradycyjne miejsce to bliżej wejścia, bo chrzest jest wejściem do Kościoła. Wytyczne katolickie mówią wprost, że chrzcielnica powinna być widoczna i dostępna dla każdego wchodzącego, a przy wejściu jest wygodna także do pokropienia podczas pogrzebów.

W starożytności budowano w tym celu osobne baptysteria. Baptysterium Laterańskie w Rzymie uważa się za jedną z najstarszych budowli kościelnych zachowanych do dziś. Baptysteria należały zwykle do katedr, a nie do kościołów parafialnych. We współczesnej świątyni parafialnej może to być osobna nisza, przedsionek lub niewielka kaplica przy wejściu.

Współczesne wytyczne katolickie zalecają też ustawienie chrzcielnicy i ołtarza na jednej osi, by wspólnym materiałem czy światłem ukazać związek chrztu z Eucharystią. Łatwo to osiągnąć tam, gdzie oba elementy wykonano z jednego materiału.

Woda i odpływ

Woda jest centralnym obrazem chrztu. Starożytny tekst Didache zaleca chrzcić w wodzie płynącej, a gdy jej brak — w innej, a jeśli nie ma i takiej — trzykrotnie polać głowę wodą. Wytyczne katolickie przypominają o tej tradycji wody płynącej i zalecają rozważyć ją w projekcie.

W praktyce oznacza to dwa pytania: skąd przychodzi woda i dokąd odchodzi. Historycznie wodę brano ze źródeł lub rur, a po obrzędzie odprowadzano odpływem. Encyklopedia Katolicka wspomina chrzcielnice z dwiema komorami: osobno woda do chrztu, osobno pusta komora, do której spływały krople; starsze chrzcielnice miały rury odpływowe. Odpływ warto uzgodnić z kapłanem: w jaki sposób i do jakiego miejsca trafi woda.

O podgrzewaniu powiemy tylko ogólnie. Dla niemowląt chrzczonych przez zanurzenie temperatura wody to kwestia troski, zwłaszcza w chłodnej porze roku. Sposób jej zapewnienia (doprowadzenie ciepłej wody, bateria mieszająca, osobny podgrzewacz) ustala się z projektantem, a nie wymyśla na miejscu.

Pokrywa i pielęgnacja

Chrzcielnicę zwykle się przykrywa. Encyklopedia Katolicka zaznacza, że średniowieczne przepisy wymagały szczelnej pokrywy, a wiele chrzcielnic miało jeszcze ozdobne nakrycia. Powody są oczywiste: woda nie paruje i się nie zanieczyszcza.

Pokrywa musi być wygodna: nie można jej robić tak ciężkiej, by jedna osoba nie mogła jej podnieść. To drobiazg, ale decyduje o tym, czy chrzcielnica pozostanie zdatna do użytku.

Co postanowić przed zamówieniem

  • Sposób chrztu. Zanurzenie czy polewanie, dzieci i dorośli razem czy osobno. To określa wielkość i konstrukcję, a rozmowy z kapłanem nie da się tu ominąć.
  • Stała czy przenośna. Dla przenośnej wystarczy metalowa misa, dla stałej potrzebna jest podstawa i miejsce.
  • Miejsce. Przedsionek, nisza, osobna kaplica lub specjalny kąt. Sprawdźcie, czy wystarczy przestrzeni na obrzęd, kapłana, chrzczonych, rodziców chrzestnych i gości.
  • Materiał. Metal, kamień czy drewno; uzgodnijcie z resztą wnętrza i z osobą, która będzie się chrzcielnicą opiekować.
  • Woda. Skąd się bierze, jak się ją nalewa, czy potrzebne jest podgrzewanie.
  • Odpływ. Dokąd odchodzi woda po obrzędzie i jak uzgodniono to z kapłanem.
  • Pokrywa. Materiał, ciężar, sposób otwierania i zamykania.
  • Posadzka i podstawa. Kamień i woda są ciężkie, dlatego podstawę uwzględnia się w projekcie.
  • Symbolika. Forma, napisy, relief: jakie obrazy są stosowne w tej świątyni i czy nie kłócą się z resztą wystroju.
  • Kto odpowiada. Kto odbiera pracę od pracowni, kto będzie opiekował się chrzcielnicą, kto bierze na siebie wodę i czyszczenie.

Ostatnia myśl

Gdy buduje się świątynię, chrzcielnicę łatwo odłożyć na koniec: inne części wnętrza pochłaniają uwagę. Ale to przy chrzcielnicy przyjmuje się człowieka do wspólnoty i wymaga ona równie starannego przemyślenia.

IKONASTONE wykonuje kamienne chrzcielnice i kropielnice według projektu świątyni; można o nich przeczytać w dziale chrzcielnice i kropielnice. Pokrewne tematy omówiono w artykułach Kamienny ikonostas i Ołtarz i stół ofiarny, a kwestie baptysterium i chrzcielnicy szczegółowo — w artykule Baptysterium i chrzcielnica.

Często zadawane pytania

Czym chrzcielnica różni się od kropielnicy?

Kropielnica stoi przy wejściu i służy wiernym: czerpie się z niej wodę lub żegna. Chrzcielnica przeznaczona jest do samego sakramentu chrztu: w niej lub nad nią kapłan sprawuje obrzęd. To różne przedmioty o różnej wielkości, wysokości i zasilaniu w wodę.

Czy chrzcielnica zawsze musi być taka, by można w niej zanurzyć człowieka?

Nie. Zależy to od tradycji i praktyki wspólnoty. W tradycji prawosławnej chrzest odbywa się zwykle przez trzykrotne zanurzenie, nawet niemowląt. W Kościele katolickim Katechizm nazywa trzykrotne zanurzenie najbardziej wymownym sposobem, ale uznaje też trzykrotne polanie; w tradycji łacińskiej rozpowszechnione jest właśnie polewanie.

Jaki materiał chrzcielnicy jest najlepszy?

Nie ma jednej odpowiedzi. Metal jest lekki i wygodny w przypadku chrzcielnicy przenośnej, kamień tworzy stałą i trwałą bryłę, drewno jest ciepłe i proste, ale wymaga niezawodnej izolacji wodnej od wewnątrz. Wybór zależy od tego, czy chrzcielnica jest stała, jak się ją czyści i kto się nią opiekuje.

Gdzie w świątyni umieszcza się chrzcielnicę?

Częstym rozwiązaniem jest miejsce bliżej wejścia, ponieważ chrzest jest wejściem do Kościoła. Wytyczne katolickie zalecają, by chrzcielnica była widoczna i dostępna dla wszystkich wchodzących. W starożytności budowano w tym celu osobne baptysteria, we współczesnych świątyniach może to być osobny kąt przedsionka lub niewielka kaplica. Ostateczne miejsce uzgadnia się z kapłanem.

Czy chrzcielnica potrzebuje odpływu?

Praktycznie tak: wodę trzeba jakoś usunąć po obrzędzie. Historyczne chrzcielnice miały rury odpływowe lub osobne komory na odpływ. Jak dokładnie to zorganizować, warto omówić z kapłanem i projektantem przed rozpoczęciem prac.

Czy można zamówić chrzcielnicę, jeśli świątynia jest jeszcze w budowie?

Tak, i jest to wygodniejsze. Wtedy miejsce na chrzcielnicę, doprowadzenie wody i odpływ uwzględnia się w projekcie, a nie dopasowuje do gotowego wnętrza.

Źródła 8

  1. Baptismal font — Wikipedia
  2. Baptismal font (Hildesheim) — Wikipedia
  3. Baptistery — Wikipedia
  4. Baptism — Wikipedia
  5. Font — OrthodoxWiki
  6. Baptismal Font — Catholic Encyclopedia (New Advent)
  7. Catechism of the Catholic Church, §1237–1240 (Vatican)
  8. Style and location of baptismal fonts (Archdiocese guidance, RCAN)
Schemat czterech form chrzcielnicy w rzucie: koło, ośmiokąt, trójkąt, krzyż
Formy chrzcielnicy w rzucie. Schemat IKONASTONE.
Przewodnik po cerkwiach

Chcesz, aby Twoja świątynia była w Przewodniku?

Opowiedz o niej: historia, przekazy, archiwalne zdjęcia. Zbadamy źródła, wykonamy rysunek i opiszemy świątynię równie szczegółowo.

Pierwszy krok

Planują Państwo realizację dla swojej świątyni?

Prosimy przesłać zdjęcia, rysunki lub krótki opis. Omówimy miejsce, materiał i kolejny krok.

Porozmawiajmy o projekcie