Cerkiew Podwyższenia Krzyża w Łucku: absyda, która przeżyła świątynię

Z wielkiej świątyni Bractwa Łuckiego pozostała część ołtarzowa. Ale jeśli przyjrzeć się przyporom po obu stronach absydy, można sobie wyobrazić, jaki ciężar niegdyś dźwigały.

W skrócie

Adres	Łuck, ul. Danyła Hałyckiego 2; monaster — ul. Jowa Kondzelewycza 5
Zbudowano	1619–1634 (według Wielkiej Encyklopedii Ukraińskiej; według innych danych — odnowiono)
Fundatorzy	Bractwo Łuckie; wśród ofiarodawców — Halszka Hulewiczówna, rody Hulewiczów, Puzynów, Semaszków, Czetwertyńskich
Typ	pierwotnie trzynawowa świątynia murowana z kruchtą i wieżą; obecnie jednokopułowa, z absydą i dwiema przyporami
Odbudowa	1888–1890 (z dawnej absydy)
Status	zabytek architektury o znaczeniu narodowym (nr ochronny 79)

Historia w prostych słowach

Krótka opowieść na 5 minut. Pełna chronologia ze wszystkimi datami, sporami i źródłami znajduje się niżej, w rozdziale „Kronika”.

Bractwo zaczyna się od szpitala (1617–1620)

Łuckie Bractwo Podwyższenia Krzyża Świętego powstało w 1617 roku. Byli to mieszczanie i szlachta, którzy zjednoczyli się, by strzec wiary i pomagać ludziom. W 1619 roku król Zygmunt III pozwolił im odbudować spalony „szpital ruski” oraz postawić cerkiew i szkołę. Wołyńska szlachta, „starsi bracia”, powierzyła nadzór łuckim mieszczanom, „młodszym braciom”.

W czerwcu 1620 roku patriarcha zezwolił na budowę cerkwi z prawem stauropigii, czyli podporządkowania wprost patriarsze. Jedne publikacje nazywają go jerozolimskim, inne konstantynopolitańskim. Drewniana cerkiew i szkoła, według niektórych danych, stały już tego roku.

Murowana świątynia (1629–lata 1640.)

Kiedy dokładnie wzniesiono murowaną świątynię, źródła się spierają. Jedne podają lata 1619–1634 i dodają, że mogła nie być zbudowana, lecz odnowiona. Inne mówią: 1629–1632, jeszcze inne — lata 1630. albo 1630–1640., a według jednego źródła budowę ukończono dopiero w latach 1640. Według Wikipedii ceglaną cerkiew postawiono na gruncie, który wykupił i podarował bractwu książę Jurij Puzyna. Halszka Hulewiczówna dała braciom 1000 złotych, z czego 500 poszło na dokończenie świątyni.

Świątynia nigdy nie stała sama. W 1635 roku drukarz Telica podarował bractwu całe swoje wyposażenie drukarskie i bractwo zyskało własną drukarnię. W 1645 roku król pozwolił założyć szpital. Do 1647 roku obok powstał dwupiętrowy murowany monaster ze szpitalem, szkołą, biblioteką, drukarnią i celami. Tak ukształtował się zespół na skraju placu Rynek i Mostu Bratskiego.

W szkole uczono gramatyki, poetyki, retoryki, dialektyki, arytmetyki, teologii i śpiewu cerkiewnego. Jednym z nauczycieli był ikonopisarz Jow Kondzelewycz. Według Wikipedii w okresie rozkwitu szkoła była wiodąca wśród podobnych.

Upadek i pożar (1713–1864)

Od 1713 roku bractwo podupadało, a zespół przeszedł do bazylianów, zakonu mniszego. Około 1731 roku ośrodek z prawosławnego stał się unickim. W 1761 roku pożar uszkodził zabudowania, które odnawiano do 1774 roku.

W 1803 roku wybuchł nowy pożar i świątynia legła w gruzach. W czasie oczekiwania na odbudowę mury popękały, a sklepienia częściowo się zawaliły. Ruiny stały jeszcze ponad pół wieku. W 1864 roku sprzedano je na aukcji jako materiał budowlany i rozebrano aż do części ołtarzowej. To właśnie ona ocalała. Według Wikipedii część cegieł poszła na dzwonnicę cerkwi Opieki Matki Bożej.

Nowa cerkiew na starej absydzie (1871–1890)

2 lutego 1871 roku odrodzone bractwo oficjalnie zabrało się do dzieła. Wśród jego zadań było przywrócenie świątyni dawnego wyglądu. W 1888 roku na miejscu ruin urządzono kaplicę. W 1890 roku odbudowano niewielką jednokopułową świątynię, która włączyła dawną absydę z XVII wieku z fryzem arkadowym. Mniej więcej to widzimy i dziś.

Cerkiew poświęcono 26 sierpnia 1890 roku. Następnego dnia na litię przybył cesarz Aleksander III z rodziną, a powitać go miał łucki brat Petro Kosacz. Cesarz, jak mówią, ofiarował 3000 rubli.

Między wojnami i w czasach radzieckich (1921–1964)

W latach 1921–1939 cerkiew była ważnym ośrodkiem UAKP. Proboszcz Pawło Paszczewski pierwszy w Łucku odprawił liturgię po ukraińsku. Przewodniczący bractwa, architekt Serhij Tymoszenko, w latach 1935–1937 zmienił sylwetkę kopuły i zachodniego frontonu. W latach trzydziestych XX wieku zabytek częściowo odrestaurowano według jego projektu.

Po wojnie bractwo zaprzestało działalności. W 1957 roku w cerkwi urządzono planetarium, a w 1964 roku dobudowano do niej dwupiętrowy gmach.

Powrót (1990 – dziś)

W 1990 roku rada miejska przekazała budynek Wołyńskiemu Krajowemu Bractwu św. Andrzeja Apostoła. Od 1992 roku należy on do Prawosławnej Cerkwi Ukrainy. W 2010 roku cerkiew wyremontowano. Wikipedia zauważa, że remont wprowadził elementy obce ukraińskiej świątyni. Odtworzyć wielką świątynię chciano jeszcze pod koniec lat 1990., lecz projektu nie zrealizowano.

27 września 2011 roku w budynku dawnego monasteru otwarto Muzeum Historii Łuckiego Bractwa Podwyższenia Krzyża. Z wielkiej świątyni została dziś część ołtarzowa. Ale jeśli przyjrzeć się przyporom po obu stronach absydy, można sobie wyobrazić, jaki ciężar niegdyś dźwigały.

Słowniczek

Słowo	Co oznacza
Bractwo	związek mieszczan, którzy wspólnie utrzymują cerkiew, szkołę i szpital
Szpital	dawniej schronienie i lecznica dla ubogich i chorych
Stauropigia	podporządkowanie cerkwi lub bractwa wprost patriarsze, a nie miejscowemu biskupowi
Bazylianie	grekokatolicki zakon mniszy
Unicki	uznający władzę papieża, lecz zachowujący obrządek wschodni
Absyda	półkolista wysunięta część świątyni, w której stoi ołtarz
Przypora	zewnętrzny występ muru, który przejmuje jego ciężar
Fryz arkadowy	pas z rzędem małych arkad zdobiący mur
Litia	krótkie nabożeństwo z modlitwą za zmarłych

Kronika

Liczby w nawiasach kwadratowych to numery źródeł na liście na dole strony. Zapis „według …” oznacza, że fakt potwierdza tylko jedno źródło. Rozdział „Podają się podania” zawiera podania i legendy: zapisano je w źródłach, ale nie zostały potwierdzone dokumentami.

Założenie bractwa i budowa

1. 23 sierpnia 1617

   Testament mnicha Hryhorija Mykulycza wspomina bractwo, które „obecnie jest fundowane w Łucku”. Historię bractwa liczy się od 1617 roku, od pierwszej karty bracką „Katalogu”. ^{[2, 3, 7]}

2. Luty 1619

   Król Zygmunt III wydał przywilej: odbudować spalony „ruski” przytułek (szpital), zbudować cerkiew i szkołę. RISU podaje datę 20 lutego, O. Sztanko (2017) — 2 lutego. ^{[2, 3, 4]}

   

3. 1 września 1619

   Szlachta wołyńska („starsi bracia”) powierzyła nadzór nad zakładami brackimi mieszczanom łuckim („młodszym braciom”); według RISU dokument wpisano do łuckiej księgi grodzkiej. ^{[2, 3, 4]}

4. 1619–1620

   Encyklopedia Ukrainy datuje pierwszą cerkiew bracką na lata 1619–1620; według Wikipedii (en) w 1620 roku bractwo wzniosło drewnianą cerkiew i szkołę. ^{[8, 10]}

5. Czerwiec 1620

   Patriarcha jerozolimski Teofan III zezwolił na budowę cerkwi Podwyższenia Krzyża z prawem stauropigii (podporządkowania bezpośrednio patriarsze). Część publikacji nazywa Teofana patriarchą konstantynopolitańskim. ^{[2, 3, 4, 5, 11]}

6. 1623

   Patriarcha konstantynopolitański Cyryl Lukaris potwierdził stauropigię i statut bractwa. ^{[2, 7]}

7. 1624

   Z tego roku zachowały się statuty szkoły brackiej; według Sztanko przed przyjęciem do szkoły urządzano trzydniowy egzamin. ^{[4, 20]}

   

8. 1628

   Wędrowna drukarnia Pawła Domżywa Lutkiewicza Telicy wydała w Łucku zbiór „Lament po świątobliwie zmarłym ojcu Joanie Wasylewiczu”. ^{[2, 4]}

9. 1629–lata 40. XVII w.

   Czas wzniesienia świątyni murowanej źródła podają różnie: WEU — 1619–1634 (według innych danych świątynię odnowiono); „Wołyńskie Nowiny” — 1629–1632, siłami braci; „Nasza Parafia” i Wikipedia (en) — lata 30. XVII w.; Wołyńskie Muzeum Krajoznawcze i Via Regia — lata 1630–1640; według RISU budowa zakończyła się w latach 40. XVII w. ^{[1, 2, 3, 5, 10, 11, 14]}

   

10. 1635

    Telica podarował bractwu całe wyposażenie drukarskie; od tego czasu bractwo miało własną drukarnię. ^{[4, 10]}

11. 1642

    W Łucku zmarła Halszka (Elżbieta) Hulewiczówna, fundatorka Kijowskiego Bractwa Objawienia Pańskiego i szkoły brackiej. Według WEU przekazała braciom łuckim 1000 złotych, z których 500 poszło na ukończenie świątyni. ^{[1, 15]}

12. 11 grudnia 1645

    Król Władysław IV nadał Aleksandrowi Mozelli przywilej na założenie szpitala na gruncie Zubcowskim. Do 1647 roku powstał dwukondygnacyjny murowany monaster ze szpitalem, szkołą, biblioteką, drukarnią i celami. ^{[3, 4, 10]}

    

13. 1 września 1648

    Do Łucka weszły wojska kozackie; według autorów źle to wpłynęło na bractwo. W grudniu 1648 roku zmarł książę Jerzy Puzyna, główny opiekun bractwa. ^{[3, 4]}

Upadek i bazylianie

1. 1680

   Daniela Bratkowskiego wybrano do delegacji Bractwa Łuckiego do króla Jana Sobieskiego, według RISU. ^[2]

2. 1697

   W Krakowie ukazał się polskojęzyczny zbiór Bratkowskiego „Świat po części poznany”. ^{[16, 17]}

3. 25 lub 26 listopada 1702

   Daniela Bratkowskiego stracono w Łucku za odezwę do powstania i udział w powstaniu Palija. Źródła rozbiegają się w dacie: Radio Swoboda — 25 listopada, RISU i Encyklopedia Ukrainy — 26 listopada. ^{[2, 16, 17]}

4. 1713

   Bractwo podupada; zespół przechodzi do zakonu bazylianów. ^{[1, 9, 10]}

5. Około 1731

   Ośrodek przestaje być prawosławny i staje się unicki. ^{[2, 3, 10]}

6. 1761–1774

   Pożar w 1761 roku uszkodził zespół; odbudowę ukończono w 1774 roku. ^{[1, 10]}

   

7. 1803

   Pożar zniszczył cerkiew. Przełożony Hryhorij Kornakowski w 1806 roku sporządził szczegółowy opis świątyni, według Andrija Bojarczuka. ^{[1, 5, 11]}

Ruina i odbudowa

1. 1864

   Ruiny cerkwi sprzedano na licytacji jako materiał budowlany i rozebrano do części ołtarzowej, według WEU. Tego samego roku cesarz Aleksander II zatwierdził przepisy sprzyjające tworzeniu bractw, według O. Aloszyny. ^{[1, 13]}

   

   

   

2. 2 lutego 1871

   Odrodzone Łuckie Bractwo Podwyższenia Krzyża oficjalnie rozpoczęło działalność; wśród jego zadań było „przywrócenie dawnego wyglądu brackiej świątyni Podwyższenia Krzyża”. ^{[9, 13]}

3. 1873

   Bractwo uzyskało prawne potwierdzenie praw, według ESU. ^[9]

4. 1888–1890

   W 1888 roku na miejscu cerkwi urządzono kaplicę, a w 1890 roku odbudowano niewielką jednokopułową świątynię, która objęła dawną absydę z XVII w. ^{[1, 9, 10]}

5. 26–27 sierpnia 1890

   Według Bojarczuka 26 sierpnia odnowioną cerkiew poświęcono, a następnego dnia na litię przybył cesarz Aleksander III z rodziną; na powitanie miał wyjść łucki brat, marszałek szlachty Piotr Kosacz. Wikipedia (en) dodaje, że cesarz ofiarował 3000 rubli. ^{[5, 9, 10]}

   

6. 1906

   Przy bractwie otwarto szkołę cerkiewnoparafialną, później — wieczorowe klasy dla dorosłych. ^{[9, 13]}

   

   

Okres międzywojenny i czasy radzieckie

1. 1921–1939

   Świątynia — ważny ośrodek UACP; przełożony Pawło Paszczewski jako pierwszy w Łucku odprawił liturgię po ukraińsku. ^{[5, 11]}

2. 1931 i 1935

   W 1931 roku władze polskie zlikwidowały bractwo (według Encyklopedii Ukrainy); w 1935 roku otrzymało ono nowy statut. ^{[7, 9]}

3. 1935–1937

   Przewodniczący bractwa, architekt Serhij Tymoszenko, zainicjował zmianę sylwetki kopuły i zachodniego frontonu. W latach 30. XX wieku zabytek częściowo odrestaurowano według jego projektu, według WEU. ^{[1, 5, 11]}

4. Koniec II wojny światowej

   Bractwo zaprzestało działalności, według ESU. ^[9]

5. 1957

   W cerkwi urządzono planetarium. W 1964 roku, według WEU, dobudowano do niej dwukondygnacyjny budynek. ^{[1, 12, 14]}

   

Powrót i pamięć

1. 1990–1992

   Według WEU w 1990 roku rada miejska przekazała budynek Wołyńskiemu Krajowemu Bractwu św. Andrzeja Apostoła Pierwszego Powołanego, a od 1992 roku należy on do Prawosławnego Kościoła Ukrainy (najpierw Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego). ^{[1, 11, 14]}

2. Koniec lat 90.

   Instytut „Ukrproektrestawracija” (arch. J. Osadczy) opracował projekt odtworzenia świątyni, który nie został zrealizowany, według WEU. ^[1]

3. Lata 2000.

   Część podziemnej nekropolii oczyszczono; przełożony o. Wasyl znalazł wśród śmieci krzyż, który potem ustawiono na kopule. Według „Misto-media”. ^[12]

4. 2010

   Budżet obwodowy przeznaczył około 50 tys. hrywien na osobne wejście do krypty; obmurowano łukowe sklepienie, na urządzenie potrzeba ponad 200 tys. hrywien, według Zaxid.net. W tym samym roku, według WEU, zakończono remont cerkwi. ^{[1, 6]}

5. 27 września 2011

   Otwarto Muzeum Historii Łuckiego Bractwa Podwyższenia Krzyża w budynku dawnego monasteru (ul. Jowa Kondzelewycza 5). ^{[12, 19]}

6. Listopad 2015

   W muzeum otwarto wystawę na 125-lecie poświęcenia odnowionej cerkwi, według Bojarczuka. ^[5]

7. 2020

   W dawnym monasterze mieszka około dwudziestu osób; piwnica jest zalana, prywatyzacja budynku jest zakazana, według „Suspilne”. ^[18]

8. 22 listopada 2021

   Święty Synod PKU pobłogosławił lokalną cześć Halszki Hulewiczówny (dzień pamięci — 18 września), według „Suspilne”. ^[15]

Utracone i odtworzone

Architektura

Pierwotna świątynia jest znana z opisów, rycin i pomiarów. Wielka Encyklopedia Ukraińska opisuje ją jako trzynawową, czterofilarową, trójabsydową budowlę murowaną z cechami renesansowymi i elementami architektury obronnej. Od zachodu znajdowała się kruchta z wieżą, a kompozycję wieńczyły trzy kopuły.

Wikipedia, powołując się na B. Kołosoka i R. Metelnyckiego, kreśli nieco inny obraz. Świątynia miała 17 sążni długości i składała się z absydy oraz czterech równej wielkości kwadratowych komór, oddzielonych łukami. Po obu stronach dwóch środkowych komór biegły wąskie nawy, po obu stronach prezbiterium — zakrystia i skarbczyk. Kopuły z latarniami stały nad prezbiterium i nad kwadratem nawy środkowej. Źródła różnią się więc co do liczby absyd i kopuł.

Poniżej — dwa elementy świątyni dokładniej.

Trójkomorowa i trzynawowa zarazem

Najciekawsze w tej świątyni jest połączenie dwóch logik. Wikipedia ujmuje to tak: w cerkwi urzeczywistniono zarówno schemat trójkomorowy, właściwy ukraińskim cerkwiom drewnianym, jak i trzynawowy, wywodzący się z architektury bizantyjskiej. WEU także podkreśla wpływ architektury drewnianej na murowaną. Komory następujące po sobie wzdłuż osi to sposób myślenia cieśli. Łuki, filary i nawy boczne to język murarza. Tutaj złożono je w jedną budowlę.

Przypory po obu stronach absydy

Według Wikipedii przyporami podpierano nawę i babiniec, i do dziś widać je po obu stronach części ołtarzowej. WEU opisuje obecny budynek jako murowany, jednokopułowy, prostokątny w planie, z półkolistą absydą od wschodu, dwiema przyporami i dwukondygnacyjną przybudówką od zachodu. Przypora to podpora przejmująca rozpór sklepień. Gdy nad nawą nie ma już sklepień, nadal stoi jako świadek: pokazuje, gdzie kończyła się ściana i jaki ciężar dźwigała.

Kopuła i oś

Obecną część środkową, według WEU, wieńczy kopuła bez bębna. Wikipedia uważa ją za podobną do tych, które niegdyś stały nad prezbiterium i nawą środkową. Wysoka kopuła wyznaczała pion ulicy Danyła Hałyckiego. Na przeciwległym końcu ulicy w tym samym czasie powstała synagoga chóralna, mająca wspólne z cerkwią bracką elementy wystroju zewnętrznego. Razem tworzą one kompozycyjną oś północ–południe historycznego centrum.

Kamień i materiał

Świątynia jest ceglana. Kamień jest w niej przede wszystkim pamiątkowy. Według WEU w fasadę północną wmurowano płytę nagrobną łuckiego burmistrza Hryhorija Posołejkowycza (zmarł w 1569 roku) i tablicę pamiątkową Halszki Hulewiczówny. Płytę Posołejkowycza, według Wikipedii, przeniesiono tu z cmentarza przy cerkwi św. Łazarza jeszcze w czasie budowy. Kamienna płyta w murowanej ścianie to dawny sposób zachowania pamięci: przeżywa i cmentarz, i świątynię, z której ją zabrano.

Pod cerkwią znajduje się krypta, w której pochowano członków bractwa, zwłaszcza Daniela Bratkowskiego. Obok świątyni — tablica pamiątkowa z imionami pochowanych.

Co warto zobaczyć

• Absydę z przyporami — najstarszą część, jaka pozostała ze świątyni z XVII wieku.
• Fasadę północną z płytą nagrobną Posołejkowycza i tablicą Hulewiczówny.
• Kopułę, która wyznacza pion ulicy.
• Dawny monaster bracki przy ulicy Jowa Kondzelewycza 5. Według Wikipedii, w przeciwieństwie do cerkwi, zachował się niemal w pierwotnej postaci, z drobnymi remontami po pożarach; wewnątrz — sklepione pomieszczenia.
• Ikonostas z XIX wieku z dębu, rzeźbiony i złocony, na 16 ikon (według Wikipedii); przez pewien czas przechowywano go w soborze Trójcy Świętej.

W cerkwi brackiej część ołtarzowa przeżyła wszystko inne — i właśnie z niej świątynia się odrodziła. O tym, co stoi wewnątrz prezbiterium, pisaliśmy w artykule o ołtarzach.

Czy wiesz, że

Podają się podania

Postaci

• Hryhorij (Herasym) Mykulycz — ihumen klasztoru w Czernczycach, hieromnich; testament z 23 sierpnia 1617 r.
• Zygmunt III Waza — król, który wydał bractwu przywilej w 1619 r.
• Teofan III — patriarcha jerozolimski, który zezwolił na budowę cerkwi ze stauropigią (1620).
• Cyryl Lukaris — patriarcha konstantynopolitański, który potwierdził stauropigię i statut (1623).
• Jerzy Puzyna — książę, główny opiekun bractwa do śmierci w grudniu 1648 r.
• Halszka Hulewiczówna — wołyńska mecenaska (ok. 1577–1642), ofiarodawczyni bractwa i fundatorka Kijowskiego Bractwa Objawienia Pańskiego; od 2021 r. lokalnie czczona w PKU.
• Samijło Sołtan — burmistrz łucki i brat, ofiarodawca.
• Paweł Domżyw Lutkiewicz Telica — drukarz „Lamentu” (1628), który przekazał bractwu drukarnię w 1635 r.
• Aleksander Mozelli — lekarz, zapisał bractwu ponad 70 tys. złotych; przywilej na szpital z 1645 r.
• Jow Kondzelewycz (1667 – ok. 1740) — ikonopisarz urodzony w Żółkwi, nauczał w szkole brackiej, zmarł w Łucku. ^{[20, 23]}
• Daniel Bratkowski — poeta i szlachcic, brat, stracony w Łucku w 1702 r.
• Iwan Wyhowski — przyszły hetman, wśród znanych działaczy bractwa.
• Hryhorij Kornakowski — przełożony, autor opisu świątyni z 1806 r.
• Piotr Kosacz — marszałek szlachty, aktywny brat odrodzonego bractwa.
• Ołeksandr Lewicki — historyk, autor pracy „Łuckaja starina” (Kijów, 1891).
• Serhij Tymoszenko — architekt, przewodniczący bractwa; zmienił sylwetkę kopuły w latach 1935–1937.
• Pawło Paszczewski — przełożony, pierwszy w Łucku odprawił liturgię po ukraińsku.
• Andrij Bondarczuk — mecenas, inicjator muzeum bractwa; według Zaxid.net z jego inicjatywy szukano środków na wejście do krypty.

Jak cytować