Pamięć ·

Krzyż przydrożny: co to jest, gdzie się go stawia i jak

Na wjeździe do wsi krzyż wita człowieka wcześniej niż pierwsza chata. Widać go z pola, z drogi, z okna autobusu. Mało kto wie, kiedy i kto go postawił, ale prawie każdy, przechodząc obok, żegna się albo przynajmniej zwalnia kroku.

Takie krzyże nazywa się różnie: pokłonne, przydrożne, pamiątkowe. Na Wołyniu mówi się „figura”, na Polesiu „krzyż” albo „kryż”. Nazwy są różne, istota ta sama: to krzyż stojący nie na grobie, lecz w miejscu, które chce się oddać pod opiekę krzyża.

Ten artykuł jest dla przewodniczącego gminy, rady parafialnej lub rodziny, która myśli o postawieniu takiego krzyża albo o odnowieniu starego. Nie zastąpi rozmowy z duchownym ani z miejscową radą. Pomoże jednak przyjść na te rozmowy z właściwymi pytaniami.

W skrócie

  • Krzyż pokłonny (przydrożny) stawia się nie na grobie, lecz przy wjeździe do wsi, na rozstaju dróg, przy studni, na miejscu zburzonej świątyni lub ważnego wydarzenia.
  • Zwyczaj jest dawny: etnolog Jarosław Taras datuje najstarszą pisemną wzmiankę o krzyżu przydrożnym na Ukrainie na XI wiek.
  • Materiały historycznie to drewno, miejscowy kamień (wapień, piaskowiec), później metal. Każdy ma swoją cenę w pielęgnacji.
  • Krzyż poświęca duchowny; kształt, napis i dzień poświęcenia warto uzgodnić z proboszczem jeszcze przed postawieniem krzyża.
  • Krzyż stoi na czyjejś ziemi, więc potrzebna jest zgoda właściciela: dla gruntu komunalnego uchwała rady. Przy drogach i zabytkach obowiązują osobne przepisy.

Czym jest krzyż pokłonny?

Krzyż pokłonny, czyli przydrożny, to krzyż postawiony poza cmentarzem i poza świątynią: przy drodze, na granicy wsi, na rozstaju, przy studni. Przy nim nie chowa się zmarłych, tylko się modli. Przechodnie żegnali się lub kłaniali. Etnolożka Anna Nikolajewa zapisała na Wołyniu i Polesiu przekonanie, że w XIX wieku człowieka, który nie pokłonił się krzyżowi przydrożnemu, mogli uważać za złodzieja lub zbója.

Od krzyża nagrobnego różni się miejscem i przeznaczeniem. Od współczesnego znaku w miejscu wypadku tym, że taki znak zwykle stawiają i pielęgnują bliscy zmarłego, a krzyż przydrożny często dotyczy całej wspólnoty i stoi przez dziesięciolecia. Granica nie zawsze jest jednak ostra: od dawna krzyż oznaczał też miejsce nagłej śmierci.

Czym krzyż przydrożny różni się od kapliczki?

Obok krzyży przy drogach stoją też kapliczki przydrożne: niewielkie budowle z dachem i niszą na ikonę lub rzeźbę. Nawet twórcy map cyfrowych oznaczają te dwa obiekty osobno.

Różnica nie sprowadza się do rozmiaru. Krzyż jest znakiem otwartym na wszystkie strony, widać go z daleka i nie ma „wnętrza”. Kaplica ma już przestrzeń wewnętrzną, choćby maleńką, i wymaga fundamentu, dachu, pielęgnacji ścian. Dlatego i decyzje są inne: krzyż często stawia się własnymi siłami, a kapliczkę projektuje się i buduje jak niewielki budynek.

Skąd wziął się zwyczaj stawiania krzyży przy drogach?

Zwyczaj jest dawny. Etnolog Jarosław Taras pisze, że w dokumentach historycznych krzyż przydrożny na Ukrainie po raz pierwszy wspomniano w XI wieku. Od XVI wieku na ziemiach zachodnich stawiano monumentalne krzyże z wizerunkiem Ukrzyżowanego: przy wjazdach do miast i wsi, na skrzyżowaniach, przy brodach, na placach.

Etnograf Mikołaj Sumcow dzielił takie krzyże na trzy grupy: ślubne (postawione w wyniku ślubu, czyli obietnicy), „na krwi” (w miejscu zabójstwa lub śmierci) i ochronne (od klęsk żywiołowych). Badacze Wołynia i Polesia opisują też krzyże dziękczynne: taki krzyż mogli postawić w podzięce Bogu za to, że cholera ominęła wieś.

Osobna karta to krzyże ku pamięci zniesienia pańszczyzny w 1848 roku w Galicji. Odbywały się przy nich procesje i modlitwy. W Dulibach na Stryjszczyźnie takie krzyże, jak opisuje Taras, obsadzano czterema lipami.

Krzyż stawiała rodzina na mocy ślubu albo cała wspólnota. Podania wołyńskie i poleskie mówią, że robić go należało nocą i skończyć przed wschodem słońca; podobnie w jedną noc tkano „obydenne” ręczniki, ofiarowywane na świątynię. To nie wymóg technologiczny, lecz znak: sprawa jest wyjątkowa i nie wolno jej odkładać.

W czasach sowieckich krzyże przydrożne niszczono lub wywożono. Chłopi chowali je w lesie, przenosili na cmentarze, stawiali na grobach zamiast nagrobków. Fala odnowy zaczęła się pod koniec lat 80. i w latach 90. XX wieku, a krzyże często wracały dokładnie tam, gdzie kiedyś postawili je dziadowie.

Gdzie stawia się krzyż przydrożny?

Miejsca na krzyż nigdy nie wybierano przypadkowo. Najczęściej jest to:

  • wjazd do wsi i wyjazd z niej: krzyż wyznacza granicę zasiedlonej przestrzeni; na Polesiu przy wjeździe krzyże stawiały też rodziny, które straciły kogoś na wojnie;
  • rozstaje dróg: w wierzeniach ludowych skrzyżowanie uchodziło za siedlisko „nieczystych” istot, a krzyż miał je unieszkodliwiać;
  • pola i drogi leśne;
  • studnie i miejsca, gdzie dawniej chrzczono ludzi;
  • miejsce zburzonej świątyni;
  • miejsce wydarzenia: śmierci człowieka, nieszczęśliwego wypadku, ocalenia.

Zdarzało się, że w czasie cholery krzyże stawiano na wszystkich czterech drogach wychodzących ze wsi. Wspólnota dosłownie obwodziła się w ten sposób znakiem krzyża.

Dla współczesnego zamawiającego wynika stąd praktyczna rada. Jeśli odnawia się krzyż, warto najpierw wypytać starszych ludzi i poszukać w archiwum parafii, gdzie stał poprzedni. Przywrócenie krzyża na dawne miejsce bywa najlepszą decyzją.

Jakie są kształty krzyży i co oznaczają?

Krzyże przydrożne rzadko są „zwykłym krzyżem”. Na kamiennych krzyżach Tarnopolszczyzny badacze opisują ramiona z trójliśćmi na końcach; archeolog Wasyl Ilczyszyn tłumaczy je jako znak Trójcy Świętej. Zdarzają się stopnie u podstawy, będące obrazem Golgoty. Kamienne krzyże w Dulibach z końca XIX wieku mają trzy ramiona i stoją na wysokim lub niskim cokole.

Ukrzyżowany na krzyżu, ikona na skrzyżowaniu ramion, napis z rokiem i imionami fundatorów, ogrodzenie wokół to częste elementy. Więcej o typach krzyża i symbolice ramion pisaliśmy w artykule Formy krzyża, a o skrótach na tabliczkach i płaskorzeźbach w artykule IC XC NIKA.

Kształt powinien odpowiadać tradycji wspólnoty. Na Wołyniu, w Galicji i na Zakarpaciu krzyże wyglądały różnie, a różnice między praktyką prawosławną, greckokatolicką i rzymskokatolicką lepiej omówić z własnym duchownym, niż rozstrzygać na podstawie obrazka z internetu.

Drewno, metal czy kamień?

Każdy materiał ma tu swój charakter, a ten ujawnia się nie w pierwszym roku, lecz w dwudziestym.

Drewno. Na Wołyniu i Polesiu zwyczajne były krzyże drewniane, najczęściej z sosny lub dębu. Drewno jest lekkie, ciepłe i łatwo je postawić własnymi siłami. Gnije jednak w ziemi, pęka od słońca, a bez opieki krzyż trzeba wymienić po kilkudziesięciu latach. Z drewnianych krzyży naniesionych na austriackie mapy wojskowe z XVIII–XIX wieku w Dulibach nie ocalało nic.

Kamień. W Galicji i na Tarnopolszczyźnie częściej stawiano krzyże kamienne z miejscowego wapienia lub piaskowca. Właśnie one dotrwały do naszych czasów: na Tarnopolszczyźnie, jak mówi Ilczyszyn, wiele krzyży datuje się na XV–XVII wiek. Kamień nie boi się ognia ani zgnilizny, zachowuje rzeźbiony napis i płaskorzeźbę. Jest jednak ciężki, więc potrzebny jest fundament policzony na ciężar i na mrozy; o tym, jak kamień znosi zimę, piszemy w artykule Mrozoodporność kamienia.

Metal. Później pojawiły się krzyże żelazne i żeliwne. W Dulibach żeliwne, według Tarasa, pojawiły się w latach 30. XX wieku; jeden z nich postawiono w 1937 roku. Metal daje cienką, ażurową sylwetkę, ale wymaga ochrony przed korozją.

MateriałMocne stronyNa co zwrócić uwagę
DrewnoLekkość, ciepło, tradycja Polesia i WołyniaGnicie, regularne odnawianie
KamieńTrwałość, rzeźba i napisCiężar, fundament, mrozy
MetalCienka sylwetka, ażurKorozja, malowanie

Najstarsze krzyże, które do nas dotarły, są kamienne. Nie dlatego, że kamień jest lepszy od wszystkiego innego, lecz dlatego, że pamięta najdłużej.

Jak poświęca się krzyż przydrożny?

Krzyż poświęca duchowny. Jeszcze w XIX wieku nowe krzyże przydrożne uroczyście poświęcał miejscowy proboszcz: na krzyżu z Duliby z 1888 roku wyryto, że pobłogosławił go ksiądz Lew Szankowski.

W praktyce prawosławnej poświęcanie przedmiotów należy do duchownego: odmawia on modlitwę, czyni nad przedmiotem znak krzyża i skrapia go wodą święconą. W Kościele katolickim dla krzyża postawionego do publicznej czci istnieje osobny obrzęd w „Księdze błogosławieństw” (rozdział 35 wydania angielskiego). Może go odprawić kapłan, ale pożądane jest, by czynił to biskup, a dzień wybiera się taki, w którym może przyjść więcej osób.

Stąd praktyczny porządek. Poświęcenie uzgadnia się z góry, a nie po tym, jak krzyż już stoi: najpierw rozmowa z proboszczem, potem projekt i ustawienie, potem poświęcenie. Duchowny powinien znać zamiar od początku, bo od niego zależą i kształt, i napis.

Czy potrzebne jest zezwolenie na postawienie krzyża?

Odrębnej ustawy o krzyżach przydrożnych na Ukrainie nie znaleźliśmy. Krzyż jest jednak budowlą i stoi na czyjejś ziemi. Stąd kilka zasad, które warto sprawdzić w swojej gminie:

  • Grunt komunalny (pobocze wiejskiej ulicy, plac, wjazd do wsi): z reguły potrzebna jest uchwała rady wiejskiej, osiedlowej lub miejskiej albo jej komitetu wykonawczego. Jak to się formalizuje, zależy od lokalnych przepisów.
  • Grunt prywatny: pisemna zgoda właściciela.
  • Przy drodze samochodowej użytku publicznego: w pasie drogowym, czyli na gruncie należącym do samej drogi, prace i umieszczanie obiektów według art. 37 ukraińskiej ustawy „O drogach samochodowych” (Про автомобільні дороги) zatwierdza organ zarządzający drogami w uzgodnieniu z Policją Narodową. Ten artykuł obecnie proponuje się zmienić, więc obowiązującą wersję warto sprawdzić na zakon.rada.gov.ua. I niezależnie od papierów: krzyż nie może zasłaniać kierowcom widoczności.
  • Teren przycerkiewny: decyzja parafii.
  • Zabytek, jego teren lub strefa ochrony: prace wymagają zezwolenia organu ochrony dziedzictwa kulturowego (art. 26 ukraińskiej ustawy „O ochronie dziedzictwa kulturowego”, Про охорону культурної спадщини; dla zabytków znaczenia lokalnego takie zezwolenie wydaje administracja obwodowa). Jeśli sam stary krzyż jest zabytkiem, jego restaurację też się uzgadnia.

Formułujemy ostrożnie: zasady w gminach się różnią, więc ostateczną odpowiedź da miejscowa rada. Dobrze, gdy wniosek do rady i rozmowa z proboszczem toczą się równolegle.

Jak dbać o krzyż, by stał przez wieki?

Tradycyjna pielęgnacja jest częścią zwyczaju. Przed Wielkanocą krzyże czyszczono, odmalowywano, zdejmowano stare wstęgi i wieszano nowe. Na Polesiu krzyże przed Wielkim Tygodniem „rozbierano”, a w Niedzielę Palmową lub przed Wielkim Czwartkiem „ubierano” na nowo: ręcznikami, chustkami, haftowanymi fartuszkami.

Z kamieniem trzeba ostrożniej. Archeolog Wasyl Ilczyszyn przestrzega: zwyczaj bielenia starych krzyży wapnem, żeby nadać im „świąteczny” wygląd, szybko niszczy kamień, zwłaszcza wapień, i zaciera napisy oraz ornamenty. Dawny kamienny krzyż lepiej delikatnie myć wodą. A zanim zostanie pomalowany, załatany lub wyrównany, warto wezwać konserwatora.

Przy drewnie i metalu ważne są regularne oględziny podstawy: właśnie tam, przy ziemi, zniszczenie zaczyna się niepostrzeżenie.

Co ustalić przed zamówieniem

  • Powód i tekst. Co dokładnie upamiętnia krzyż: ślub, podziękowanie, pamięć miejsca, datę ważną dla wspólnoty. Od tego zależy napis.
  • Miejsce. Czyja to ziemia, czy stał tu wcześniej krzyż, czy nie będzie przeszkadzał drodze i widoczności kierowców.
  • Zgoda właściciela ziemi. Uchwała rady dla działki komunalnej, zgoda właściciela dla prywatnej, osobny tryb przy drogach i zabytkach.
  • Rozmowa z proboszczem. Kształt krzyża zgodny z tradycją wspólnoty, dzień poświęcenia.
  • Materiał. Drewno, kamień lub metal, zależnie od tego, kto i jak będzie o niego dbał.
  • Fundament. Głębokość i wymiary dobrane do ciężaru krzyża i miejscowego gruntu.
  • Elementy. Ukrzyżowany, ikona na skrzyżowaniu ramion, napis, ogrodzenie, miejsce na lampkę.
  • Kto się opiekuje. Kto odpowiada za krzyż za rok, za dziesięć, za pięćdziesiąt lat.

Na koniec

Krzyż przydrożny to najcichszy znak wspólnoty. Niczego nie tłumaczy i niczego nie żąda, po prostu stoi na granicy, gdzie kończy się droga, a zaczyna dom.

Kamienne krzyże i kaplice IKONASTONE projektuje pod konkretne miejsce i tradycję wspólnoty; więcej w działach krzyże i kaplice.

Często zadawane pytania

Czym krzyż pokłonny różni się od nagrobnego?

Krzyż nagrobny stoi na grobie. Krzyż pokłonny, czyli przydrożny, stawia się tam, gdzie nie ma pochówku: przy wjeździe do wsi, na rozstaju dróg, przy studni, na miejscu zburzonej świątyni. Przy takim krzyżu się modlono i kłaniano, stąd jego ukraińska nazwa.

Kto powinien poświęcić krzyż przydrożny?

Duchowny. O zamiarze warto powiedzieć proboszczowi jeszcze przed postawieniem krzyża: z nim uzgadnia się kształt krzyża, napis i dzień poświęcenia.

Czy można postawić krzyż bez zezwolenia?

Odrębnej ustawy o krzyżach przydrożnych na Ukrainie nie znaleźliśmy. Krzyż stoi jednak na czyjejś ziemi, więc potrzebna jest zgoda jej właściciela: na gruncie komunalnym uchwała rady wiejskiej, osiedlowej lub miejskiej, na prywatnym zgoda właściciela. Przy drodze publicznej obowiązuje osobny tryb z ustawy „O drogach samochodowych”, a przy zabytku z ustawy „O ochronie dziedzictwa kulturowego”. Ostateczną odpowiedź da miejscowa rada.

Z czego najlepiej zrobić krzyż, który będzie stał pod gołym niebem?

Dawniej stawiano krzyże drewniane (z sosny lub dębu), kamienne (z miejscowego wapienia lub piaskowca), a później także metalowe. Kamień jest najtrwalszy, ale i najcięższy: potrzebuje solidnego fundamentu. Drewno jest cieplejsze i prostsze w obróbce, lecz trzeba je odnawiać.

Jak dbać o stary kamienny krzyż?

Nie bielić wapnem: według archeologa Wasyla Ilczyszyna wapno szybko niszczy kamień, zwłaszcza wapień, i zaciera napisy. Lepsze jest delikatne mycie wodą, a zanim na dawnym krzyżu cokolwiek się pomaluje lub załata, warto zasięgnąć rady konserwatora.

Czy można wieszać ręczniki na krzyżu przydrożnym?

Tak, to dawny zwyczaj. Etnografowie opisują ręczniki, chustki, wstęgi i haftowane fartuszki na krzyżach Polesia i Wołynia; często wieszano je jako ślub, czyli obietnicę złożoną Bogu. Przed Wielkanocą krzyże tradycyjnie czyszczono, odmalowywano i ozdabiano na nowo.

Źródła 11

  1. Я. Тарас. Народна меморіальна пластика села Дуліби // Народознавчі зошити, 2021, № 4
  2. І. Ігнатенко, О. Нагорнюк. Придорожні хрести Полісся: функції, семантика та символіка // Народознавчі зошити, 2013, № 1
  3. A. Nikolaieva. Krzyż przydrożny w tradycji Ukraińców Wołynia i Polesia // Prace Etnograficzne, 2014, 42(3)
  4. О. Снітовський. Під знаком хреста (інтерв'ю з В. Ільчишином) — Укрінформ, 27.09.2015
  5. R. Odrekhivskyi. Memorial buildings of Ternopil region (XIX – first third of XX century) — Culturology Ideas, 2022
  6. Roadside memorial — Wikipedia
  7. Tag:historic=wayside cross (укр.) — OpenStreetMap Wiki
  8. Order for the Blessing of a New Cross for Public Veneration (Book of Blessings, ch. 35) — Adoremus
  9. Consecration of items in Orthodox practice — Athos Guide
  10. Закон України «Про автомобільні дороги», ст. 37: чинна редакція в порівняльній таблиці до проєкту змін — Мінрозвитку (restoration.gov.ua), 2026
  11. Дозвіл на проведення робіт на пам'ятках місцевого значення, їх територіях та в зонах охорони (ст. 6, 26 Закону «Про охорону культурної спадщини») — інформаційна картка Харківської ОДА
Plan wsi z krzyżami przy wjazdach, na rozstaju i przy studni oraz trzy krzyże z drewna, kamienia i żeliwa z fundamentami
Gdzie stawiano krzyże przydrożne i z czego: wjazdy, rozstaje, źródła; drewno, kamień, metal. Schemat IKONASTONE.
Przewodnik po cerkwiach

Chcesz, aby Twoja świątynia była w Przewodniku?

Opowiedz o niej: historia, przekazy, archiwalne zdjęcia. Zbadamy źródła, wykonamy rysunek i opiszemy świątynię równie szczegółowo.

Pierwszy krok

Planują Państwo realizację dla swojej świątyni?

Prosimy przesłać zdjęcia, rysunki lub krótki opis. Omówimy miejsce, materiał i kolejny krok.

Porozmawiajmy o projekcie