Krzyż przy drodze widzą wszyscy, którzy go mijają. Przygląda mu się niewielu. A jednak to on pierwszy oznajmia, że za zakrętem zaczyna się wieś, w której się modlą.

O tym, gdzie takie krzyże stawiano, Encyklopedia Współczesnej Ukrainy (Encykłopedija suczasnoji Ukrajiny) pisze krótko: krzyże przydrożne i поклінні (pokłinni – stawiane po to, by oddawać przy nich cześć) ustawiano przy wjazdach do miasta czy wsi oraz przy drogach leśnych. Na początku XX wieku na samym tylko Podolu krzyży przydrożnych i przydomowych oraz „figur” doliczono się około 4,5 tysiąca.

Północno-zachodni Wołyń opisał w 1937 roku architekt Leonid Masłow. Koło wsi Zalisy na Kowelszczyźnie, jak pisze, przy wszystkich czterech wjazdach stoją w poprzek dróg po trzy krzyże. Krzyże stoją i przy drodze, i na chłopskich polach. Stawiano je na pamiątkę epidemii cholery czy dżumy, ku pamięci uwolnienia z poddaństwa, „na chwałę Bożą”.

Jest też okazja zwrócona ku przyszłości: krzyż na miejscu przyszłej świątyni. Poświęca się go na działce, na której cerkwi jeszcze nie ma. Tak się robi i w Prawosławnej Cerkwi Ukrainy, i w Ukraińskim Kościele Greckokatolickim.

Teraz o materiale. Na Polesiu, według opisu w czasopiśmie „Patrijarchat”, krzyże przydrożne są niemal bez wyjątku drewniane, z ciosanego dębu, wysokie od półtora do dziesięciu metrów. A w Buszy w obwodzie winnickim, według tej samej encyklopedii, na starym cmentarzu zachowały się krzyże z XIX wieku z miejscowego piaskowca. Drewno i kamień dzieli tu nie wiara, lecz geologia.

I uczciwie o kanonie. Jednej tabeli proporcji krzyża przydrożnego, na którą można by się powołać, nie znaleźliśmy. Forma krzyża też bywa różna. Którą wybrać i jakie napisy umieścić na kamieniu, tego nie rozstrzygamy. To sprawa wspólnoty i jej proboszcza.

Nasza część zaczyna się po tej decyzji i jest prozaiczna. Gdzie stanie krzyż i z jakiej odległości go widać. Co jest pod nim: grunt, płyta czy skarpa. Jaki kamień na dole. Na podstawę dajemy granit: jest bardziej zwarty i prawie nie podciąga wilgoci z gruntu. Biały marmur zostawiamy dla tego, co wyżej.

Wszystko to rozstrzyga się na rysunku. Krzyża z kamienia, raz postawionego przy drodze, potem tak łatwo się nie przesunie.