Kapliczkę rzadko zamawia architekt. Częściej robi to wspólnota wsi, parafia albo rodzina, która złożyła ślub. I właśnie dlatego najważniejsze pytania nie dotyczą tu kamienia.

Czym jest kapliczka

Kaplica to niewielka budowla chrześcijańska bez ołtarza. Pierwsze kaplice stawiano nad grobami męczenników, a później także przy drogach, jako upamiętnienie zmarłych albo konkretnego wydarzenia. Kapliczka jest jej najmniejszą formą: słup, stela lub mały domek z ikoną albo rzeźbą we wnęce. W tradycji prawosławnej i greckokatolickiej w kaplicy nie sprawuje się Boskiej Liturgii, ponieważ nie ma w niej prestołu; przy kapliczce się modli, odprawia się molebny i panichidy.

O tym, jak na Wołyniu stawiano krzyże i kapliczki przydrożne i co z nich przetrwało do naszych czasów, pisaliśmy osobno. Tutaj o tym, co ustalić dziś, przed pierwszym rysunkiem.

Po pierwsze: czyja ziemia

Kapliczka stoi na konkretnej działce: należącej do gminy, parafii lub prywatnego właściciela. Od tego zależy, kto wyraża zgodę na jej umieszczenie. Ukraińska ustawa „O regulacji działalności urbanistycznej” zalicza do małych form architektonicznych niewielkie obiekty o przeznaczeniu dekoracyjnym, pomocniczym lub innym, w tym obiekty pamiątkowe: nagrobki, stele, obeliski. Umieszczanie takich form reguluje ustawa o zagospodarowaniu (ulepszaniu) miejscowości, a odbywa się ono na podstawie decyzji właściciela terenu. Kapliczki i budowle sakralne nie są w tych wykazach wymienione wprost. Dlatego status konkretnej kapliczki, czy jest małą formą, czy obiektem budowlanym, najlepiej wyjaśnić w wydziale urbanistyki swojej gminy jeszcze przed złożeniem zamówienia.

To nie jest formalność. Dużą kaplicę wzniesioną bez projektu i pozwoleń na cudzym gruncie sąd może uznać za samowolę budowlaną i nakazać jej rozbiórkę. W 2023 roku spotkało to kaplicę o powierzchni ponad 130 m² na terenie Narodowego Muzeum Historii Ukrainy w Kijowie.

Po drugie: błogosławieństwo

Kapliczkę się poświęca, a poświęcenie uzgadnia się z proboszczem parafii (u grekokatolików z parochem) i w razie potrzeby z biskupem ordynariuszem (eparchą); w różnych Kościołach obowiązuje różny porządek. Zdarza się, że przypomina się o tym zbyt późno. W 2008 roku w Iwano-Frankiwsku, w dzielnicy Kniahynyn, sąd kościelny unieważnił poświęcenie krzyża i kamienia pod przyszłą kapliczkę, ponieważ kapłan nie zapytał o zgodę eparchy; krzyż później usunięto. Rozmowa z proboszczem kosztuje mniej niż taka lekcja.

Po trzecie: kamień i woda

Przy drodze kapliczka stoi w deszczu, śniegu i słońcu, więc jej największym wrogiem jest woda zamarzająca w porach kamienia. Konserwatorzy kapliczek przydrożnych w Polsce przypominają, że piaskowiec pokryty farbą olejną lub innymi warstwami, które nie pozwalają mu wyschnąć, zatrzymuje wilgoć i gromadzi sole, a zamarzająca woda zwiększa objętość i kamień pęka; cementowe łaty tylko szkodzą. Granit słabo nasiąka wodą, dlatego na zewnątrz jest pewnym wyborem. Piaskowiec i wapień także przetrwają stulecia, jeśli kamień jest dobrze dobrany i ma gdzie wyschnąć.

Skromna czy okazała

Kapliczka nie musi być droga. Najprostsza to granitowa płyta na głazie albo słupek z wnęką pod szkłem; bardziej złożona to baldachim na kolumnach z kopułą. Różne warianty, od prostych stel po otwarte kapliczki, zebraliśmy w projektach kapliczek.

Kamień przetrwa dłużej niż wszyscy, którzy go postawili. Dlatego sprawy ziemi i błogosławieństwa warto zamknąć wcześniej niż sprawę rzeźbienia.