Duchowny, który szuka nowego ikonostasu, zwykle wyobraża sobie drewno. Rzeźbione, złocone, znane od dzieciństwa – to główna tradycja naszych świątyń i ma ona dobre uzasadnienie. Ale ikonostas nie zawsze był drewniany.

Czym jest ikonostas

Ikonostas to przegroda z ikon między prezbiterium a resztą świątyni. Klasyczny wysoki ikonostas ma pięć rzędów: lokalny, deesis, świąteczny, proroków i praojców; pośrodku znajdują się Carskie Wrota. Na Rusi pełne wielorzędowe ikonostasy ukształtowały się pod koniec XIV i w XV wieku.

Najpierw był kamień

Poprzednikiem ikonostasu jest bizantyjska przegroda ołtarzowa – templon. Składano ją z marmurowych kolumn i płyt, a na kolumnach kładziono architraw. Jedna z najstarszych przegród znanych archeologom znajduje się w bazylice klasztoru Studios w Konstantynopolu, z około 463 roku. W Hagii Sophii, według opisu Pawła Silencjariusza z 563 roku, przegrodę tworzyło dwanaście marmurowych kolumn obłożonych srebrem.

Malowane ikony na architrawie i między kolumnami pojawiają się później, rzeźbione drewniane templony – jeszcze później, po XIII wieku. Z dawnych przegród zachowały się głównie kamienne: drewniane ulegały zniszczeniu, srebrne grabiono i cięto na części – jak zrobili krzyżowcy w Hagii Sophii w 1204 roku. Kamień okazał się najtrwalszym świadkiem.

Czy kanon określa materiał

Nie znaleźliśmy przepisów kościelnych, które nakazywałyby dla ikonostasu określony materiał. Ikonostasy wykonuje się z drewna, kamienia i metalu; w historii zdarzały się nawet porcelanowe – jak w cerkwi św. Włodzimierza w Mariańskich Łaźniach w Czechach. Wybór materiału nie jest więc kwestią kanonu, lecz kwestią samej świątyni: jej klimatu, konstrukcji, zamysłu i budżetu. Sam projekt ikonostasu, jak dawniej, uzgadnia się z proboszczem i realizuje za błogosławieństwem biskupa ordynariusza.

Co porównać

Materiał	Co daje	Na co zwrócić uwagę
Drewno	Ciepłe, lekkie, tradycyjna snycerka, znajome złocenia	Wrażliwe na wahania wilgotności: gdy świątynię ogrzewa się zimą, wilgotność spada, a na drewnie i złoceniach pojawiają się pęknięcia, odspojenia i pęcherze. Pali się
Metal	Delikatny, ażurowy wzór; dawna tradycja srebrnych przegród	Historycznie metalowe przegrody prawie się nie zachowały; bez połączenia z innymi materiałami wygląda chłodno
Kamień	Nie pali się, nie wysycha, mało wrażliwy na zmiany wilgotności; marmur i granit zachowują kształt przez stulecia	Ciężki: marmur i granit ważą około 2,7–2,9 tony na metr sześcienny, dlatego strop i podłoże pod ikonostasem powinien ocenić konstruktor. Wymaga precyzyjnego rysunku i montażu

Kamień dziś

Marmurowe ikonostasy to nie tylko bizantyjska przeszłość. W Grecji upowszechniły się od końca XVI wieku; w Kijowie ikonostas z wielobarwnego marmuru ma sobór św. Włodzimierza; w Belgradzie cerkiew św. Marka otrzymała marmurowy ikonostas na początku lat 90. XX wieku.

Najczęściej kamień łączy się z innymi materiałami: kamienny szkielet – kolumny, gzymsy, nisze – oraz ikony malowane na desce. W ten sposób ikonostas zyskuje trwałość kamienia, a ikony pozostają tym, czym były zawsze.

Jeśli Wasza świątynia wybiera ikonostas, porównajcie warianty przed szkicem: kamienne ikonostasy projektujemy pod konkretną ścianę ołtarzową.

Drewno i kamień nie są rywalami. Ważne jest tylko, by materiał odpowiadał świątyni, a nie katalogowi.